Deerghanjiviteeya Adhyaya: Difference between revisions

   

सूत्रस्थानम् - १. दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||  

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्|  

इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||  

dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat|  

indramugratapā buddhvā śaraṇyamamarēśvaram||3||

dIrghaM jIvitamanvicchanbharadvAja upAgamat|  

indramugratapA buddhvA sharaNyamamareshvaram||3||

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः|  

जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४||  

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्|  

ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||

brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ|  

jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ||4||  

aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam|  

r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||

brahmaNA hi yathAproktamAyurvedaM prajApatiH|  

jagrAha nikhilenAdAvashvinau tu punastataH||4||  

ashvibhyAM bhagavA~jchakraH pratipede ha kevalam|  

RuShiprokto bharadvAjastasmAcchakramupAgamat||5||

At first, Prajapati received [https://en.wikipedia.org/wiki/Ayurveda Ayurveda] in its entirety as recited by Brahma, from whom the Ashwins (received), and from Ashwins lord Indra received it fully. That is why Bharadwaja , as beseeched by the sages, came to Indra.[4-5]  

   

विघ्नभूता  यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्|  

तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम्  ||६||

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः|  

समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||

vighnabhūtā yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām|  

tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām ||6||

tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ|  

samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē||7||

vighnabhUtA  yadA rogAH prAdurbhUtAH sharIriNAm|  

tapopavAsAdhyayanabrahmacaryavratAyuShAm  ||6||  

tadA bhUteShvanukroshaM puraskRutya maharShayaH|  

sametAH puNyakarmANaH pArshve himavataH shubhe||7||

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः|  

आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८||  

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ|  

पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९||  

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्|  

गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०||

साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः|  

बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११||

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ|  

शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२||

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः|  

वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३||

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च|  

तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४||

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ|  

ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō'sitaḥ||8||

agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau|  

pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9||  

viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō'bhijit|  

gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdēvalagālavau||10||

sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ|  

baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11||  

kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau|  

śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca||12||

śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ|  

vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ||13||

brahmajñānasya nidhayō da(ya)masya niyamasya ca|  

tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14||  

a~ggirA jamadagnishca vasiShThaH kashyapo bhRuguH|  

Atreyo gautamaH sA~gkhyaH pulastyo nArado~asitaH||8||  

agastyo vAmadevashca mArkaNDeyAshvalAyanau|  

pArikShirbhikShurAtreyo bharadvAjaH kapi~jja(ShTha)laH||9||  

vishvAmitrAshmarathyau ca bhArgavashcyavano~abhijit|  

gArgyaH shANDilyakauNDilyau(nyau)vArkShirdevalagAlavau||10||  

sA~gkRutyo baijavApishca kushiko bAdarAyaNaH|  

baDishaH sharalomA ca kApyakAtyAyanAvubhau||11||  

kA~gkAyanaH kaikasheyo dhaumyo mArIcakAshyapau|  

sharkarAkSho hiraNyAkSho lokAkShaH pai~ggireva ca||12||  

shaunakaH shAkuneyashca maitreyo maimatAyaniH|  

vaikhAnasA vAlakhilyAstathA cAnye maharShayaH||13||  

brahmaj~jAnasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca|  

tapasastejasA dIptA hUyamAnA ivAgnayaH||14||  

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च|  

प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६||

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः|  

अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७||

rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca|  

prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam||16||

kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ|  

atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā||17||

rogAstasyApahartAraH shreyaso jIvitasya ca|  

prAdurbhUto manuShyANAmantarAyo mahAnayam||16||  

kaH syAtteShAM shamopAya ityuktvA dhyAnamAsthitAH|  

atha te sharaNaM shakraM dadRushurdhyAnacakShuShA||17||  

अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः|  

भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९||  

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् |  

ददर्श बलहन्तारं  दीप्यमानमिवानलम्||२०||  

सोऽभिगम्य  जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्|  

प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां  वाक्यमुत्तमम्||२१||  

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः|  

तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२||  

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः|  

पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||

ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ|  

bharadvājō'bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ||19||  

sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam [1] |  

dadarśa balahantāraṁ  dīpyamānamivānalam||20||  

sō'bhigamya  jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram|  

prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ  vākyamuttamam||21||  

vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ|  

tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō||22||  

tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ|  

padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē||23||

ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaM vacaH|  

bharadvAjo~abravIttasmAdRuShibhiH sa niyojitaH||19||  

sa shakrabhavanaM gatvA surarShigaNamadhyagam [1] |  

dadarsha balahantAraM [2] dIpyamAnamivAnalam||20||  

so~abhigamya [3] jayAshIrbhirabhinandya sureshvaram|  

provAca vinayAddhImAnRuShINAM [4] vAkyamuttamam||21||  

vyAdhayo hi samutpannAH sarvaprANibhaya~gkarAH|  

tadbrUhi me shamopAyaM yathAvadamaraprabho||22||  

tasmai provAca bhagavAnAyurvedaM shatakratuH|  

padairalpairmatiM buddhvA vipulAM paramarShaye||23||

   

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्|  

त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||  

hētuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam|  

trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhē yaṁ pitāmahaḥ||24||

hetuli~ggauShadhaj~jAnaM svasthAturaparAyaNam|  

trisUtraM shAshvataM puNyaM bubudhe yaM pitAmahaH||24||

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः|  

यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५||  

तेनायुरमितं  लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्|  

ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च  शशंसानवशेषयन्||२६||  

sō'nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ|  

yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ||25||  

tēnāyuramitaṁ  lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam|  

r̥ṣibhyō'nadhikaṁ tacca  śaśaṁsānavaśēṣayan||26||

so~anantapAraM triskandhamAyurvedaM mahAmatiH|  

yathAvadacirAt sarvaM bubudhe tanmanA muniH||25||  

tenAyuramitaM lebhe bharadvAjaH sukhAnvitam|  

RuShibhyo~anadhikaM tacca  shashaMsAnavasheShayan||26||  

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्|  

दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७||  

महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा|  

सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८||  

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः|  

लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम्  ||२९||

r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam|  

dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ||27||  

maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā|  

sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28||  

samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ|  

lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram  ||29||

RuShayashca bharadvAjAjjagRuhustaM prajAhitam|  

dIrghamAyushcikIrShanto vedaM vardhanamAyuShaH||27||  

sAmAnyaM ca visheShaM ca guNAn dravyANi karma ca||28||  

samavAyaM ca tajj~jAtvA tantroktaM vidhimAsthitAH|  

lebhire paramaM sharma jIvitaM cApyanitvaram  ||29||

   

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः|  

शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०||  

अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः|  

हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||

atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ|  

śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30||  

agnivēśaśca bhēla(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ|  

hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ||31|

atha maitrIparaH puNyamAyurvedaM punarvasuH|  

shiShyebhyo dattavAn ShaDbhyaH sarvabhUtAnukampayA||30||  

agniveshashca bhela(Da)shca jatUkarNaH parAsharaH|  

hArItaH kShArapANishca jagRuhustanmunervacaH||31||  

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः|  

तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२||  

अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च|  

श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३||  

श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्|  

यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४||  

सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः|  

साधु [१] भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५||  

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः|  

सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्||३६||  

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा(ना)दयत्|  

नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः||३७||  

शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः|  

निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः||३८||  

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः|  

बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया||३९||  

तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः|  

भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||४०||

   

buddhērviśēṣastatrāsīnnōpadēśāntaraṁ munēḥ|  

tantrasya kartā prathamamagnivēśō yatō'bhavat||32||  

atha bhēlādayaścakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kr̥tāni ca|  

śrāvayāmāsurātrēyaṁ sarṣisaṅghaṁ sumēdhasaḥ||33||  

śrutvā sūtraṇamarthānāmr̥ṣayaḥ puṇyakarmaṇām|  

yathāvatsūtritamiti prahr̥ṣṭāstē'numēnirē||34||  

sarva ēvāstuvaṁstāṁśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ|  

sādhu [1] bhūtēṣvanukrōśa ityuccairabruvan samam||35||  

taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi dēvarṣayaḥ sthitāḥ|  

sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudirē param||36||  

ahō sādhviti nirghōṣō lōkāṁstrīnanvavā(nā)dayat|  

nabhasi snigdhagambhīrō harṣādbhūtairudīritaḥ||37||  

śivō vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ|  

nipētuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavr̥ṣṭayaḥ||38||  

athāgnivēśapramukhān viviśurjñānadēvatāḥ|  

buddhiḥ siddhiḥ smr̥tirmēdhā dhr̥tiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39||  

tāni cānumatānyēṣāṁ tantrāṇi paramarṣibhiḥ|  

bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lēbhirē||40||

buddhervisheShastatrAsInnopadeshAntaraM muneH|  

tantrasya kartA prathamamagnivesho yato~abhavat||32||  

atha bhelAdayashcakruH svaM svaM tantraM kRutAni ca|  

shrAvayAmAsurAtreyaM sarShisa~gghaM sumedhasaH||33||  

shrutvA sUtraNamarthAnAmRuShayaH puNyakarmaNAm|  

yathAvatsUtritamiti prahRuShTAste~anumenire||34||  

sarva evAstuvaMstAMshca sarvabhUtahitaiShiNaH|  

sAdhu [1] bhUteShvanukrosha ityuccairabruvan samam||35||  

taM puNyaM shushruvuH shabdaM divi devarShayaH sthitAH|  

sAmarAH paramarShINAM shrutvA mumudire param||36||  

aho sAdhviti nirghoSho lokAMstrInanvavA(nA)dayat|  

nabhasi snigdhagambhIro harShAdbhUtairudIritaH||37||  

shivo vAyurvavau sarvA bhAbhirunmIlitA dishaH|  

nipetuH sajalAshcaiva divyAH kusumavRuShTayaH||38||  

athAgniveshapramukhAn vivishurj~jAnadevatAH|  

buddhiH siddhiH smRutirmedhA dhRutiH kIrtiH kShamA dayA||39||  

tAni cAnumatAnyeShAM tantrANi paramarShibhiH|  

bha(bhA)vAya bhUtasa~gghAnAM pratiShThAM bhuvi lebhire||40||

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्|  

मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||

hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam|  

mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē||41||

hitAhitaM sukhaM duHkhamAyustasya hitAhitam|  

mAnaM ca tacca yatroktamAyurvedaH sa ucyate||41||

    

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्|  

नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||

śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam|  

nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyatē||42||

sharIrendriyasattvAtmasaMyogo dhAri jIvitam|  

nityagashcAnubandhashca paryAyairAyurucyate||42||

   

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः|  

वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम्  ||४३||

tasyāyuṣaḥ puṇyatamō vēdō vēdavidāṁ mataḥ|  

vakṣyatē yanmanuṣyāṇāṁ lōkayōrubhayōrhitam  ||43||

tasyAyuShaH puNyatamo vedo vedavidAM mataH|  

vakShyate yanmanuShyANAM lokayorubhayorhitam ||43||

सर्वदा  सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्|  

ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||

sarvadā  sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam|  

hrāsahēturviśēṣaśca, pravr̥ttirubhayasya tu||44||

sarvadA sarvabhAvAnAM sAmAnyaM vRuddhikAraNam|  

hrAsaheturvisheShashca, pravRuttirubhayasya tu||44||  

सामान्यमेकत्वकरं, विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्|  

तुल्यार्थता हि सामान्यं, विशेषस्तु विपर्ययः||४५||

   

sāmānyamēkatvakaraṁ, viśēṣastu pr̥thaktvakr̥t|  

tulyārthatā hi sāmānyaṁ, viśēṣastu viparyayaḥ||45||

sAmAnyamekatvakaraM, visheShastu pRuthaktvakRut|  

tulyArthatA hi sAmAnyaM, visheShastu viparyayaH||45||

   

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्|  

लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्||४६||  

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्|  

वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||

sattvamātmā śarīraṁ ca trayamētattridaṇḍavat|  

lōkastiṣṭhati saṁyōgāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam||46||  

sa pumāṁścētanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smr̥tam|  

vēdasyāsya, tadarthaṁ hi vēdō'yaṁ samprakāśitaḥ||47||

sattvamAtmA sharIraM ca trayametattridaNDavat|  

lokastiShThati saMyogAttatra sarvaM pratiShThitam||46||  

sa pumAMshcetanaM tacca taccAdhikaraNaM smRutam|  

vedasyAsya, tadarthaM hi vedo~ayaM samprakAshitaH||47||

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः|  

सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं, निरिन्द्रियमचेतनम्||४८||  

khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|  

sēndriyaṁ cētanaṁ dravyaṁ, nirindriyamacētanam||48||

khAdInyAtmA manaH kAlo dishashca dravyasa~ggrahaH|  

sendriyaM cetanaM dravyaM, nirindriyamacetanam||48||  

   

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः|  

गुणाः प्रोक्ताः . प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||

   

sārthā gurvādayō buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ|  

guṇāḥ prōktāḥ prayatnādi karma cēṣṭitamucyatē||49||

sArthA gurvAdayo buddhiH prayatnAntAH parAdayaH|  

guNAH proktAH  prayatnAdi karma ceShTitamucyate||49||  

समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः|  

स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः||५०||

   

samavāyō'pr̥thagbhāvō bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ|  

sa nityō yatra hi dravyaṁ na tatrāniyatō guṇaḥ||50||

   

samavAyo~apRuthagbhAvo bhUmyAdInAM guNairmataH|  

sa nityo yatra hi dravyaM na tatrAniyato guNaH||50||

   

यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्|  

तद्द्रव्यं

yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat|  

taddravyaṁ ||51||  

yatrAshritAH karmaguNAH kAraNaM samavAyi yat|  

taddravyaM ...|51|  

   

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्|  

कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते||५२||

   

kartavyasya kriyā karma karma nānyadapēkṣatē||52||

saMyoge ca vibhAge ca kAraNaM dravyamAshritam|  

kartavyasya kriyA karma karma nAnyadapekShate||52||

   

इत्युक्तं कारणं कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते|  

धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||

   

ityuktaṁ kāraṇaṁ  kāryaṁ dhātusāmyamihōcyatē|  

dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam||53||

ityuktaM kAraNaM kAryaM dhAtusAmyamihocyate|  

dhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya prayojanam||53||

   

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च|  

द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः||५४||

   

kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca|  

dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividhō hētusaṅgrahaḥ||54||

kAlabuddhIndriyArthAnAM yogo mithyA na cAti ca|  

dvayAshrayANAM vyAdhInAM trividho hetusa~ggrahaH||54||

   

शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः|  

तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||

śarīraṁ sattvasañjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayō mataḥ|  

tathā sukhānāṁ, yōgastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ||55||

sharIraM sattvasa~jj~jaM ca vyAdhInAmAshrayo mataH|  

tathA sukhAnAM, yogastu sukhAnAM kAraNaM samaH||55||

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः|  

चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः||५६||

   

nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇēndriyaiḥ|  

caitanyē kāraṇaṁ nityō draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||

nirvikAraH parastvAtmA sattvabhUtaguNendriyaiH|  

caitanye kAraNaM nityo draShTA pashyati hi kriyAH||56||

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः|  

मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||

   

vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ|  

mānasaḥ punaruddiṣṭō rajaśca tama ēva ca||57||

vAyuH pittaM kaphashcoktaH shArIro doShasa~ggrahaH|  

mAnasaH punaruddiShTo rajashca tama eva ca||57||

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः|  

मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः||५८||

   

praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvō daivayuktivyapāśrayaiḥ|  

mānasō jñānavijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ||58||

prashAmyatyauShadhaiH pUrvo daivayuktivyapAshrayaiH|  

mAnaso j~jAnavij~jAnadhairyasmRutisamAdhibhiH||58||  

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः|  

विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९||  

सस्नेहमुष्णं  तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु|  

विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०||  

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः|  

श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||

   

rūkṣaḥ śītō laghuḥ sūkṣmaścalō'tha viśadaḥ kharaḥ|  

viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59||  

sasnēhamuṣṇaṁ [1] tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu|  

viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati||60||  

guruśītamr̥dusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ|  

ślēṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||

rUkShaH shIto laghuH sUkShmashcalo~atha vishadaH kharaH|  

viparItaguNairdravyairmArutaH samprashAmyati||59||  

sasnehamuShNaM [1] tIkShNaM ca dravamamlaM saraM kaTu|  

viparItaguNaiH pittaM dravyairAshu prashAmyati||60||  

gurushItamRudusnigdhamadhurasthirapicchilAH|  

shleShmaNaH prashamaM yAnti viparItaguNairguNAH||61||

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः|  

भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः||६२||  

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|

भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||  

viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ|  

bhēṣajairvinivartantē vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62||  

sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyatē|

bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē||63||

viparItaguNairdeshamAtrAkAlopapAditaiH|  

bheShajairvinivartante vikArAH sAdhyasammatAH||62||

   

    

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा|  

निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः||६४||

   

rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|  

nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||

rasanArtho rasastasya dravyamApaH kShitistathA|  

nirvRuttau ca visheShe ca pratyayAH khAdayastrayaH||64||

स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च|  

कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः||६५||  

svāduramlō'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta ēva ca|  

kaṣāyaścēti ṣaṭkō'yaṁ rasānāṁ saṅgrahaḥ smr̥taḥ||65||

svAduramlo~atha lavaNaH kaTukastikta eva ca|  

kaShAyashceti ShaTko~ayaM rasAnAM sa~ggrahaH smRutaH||65||

स्वाद्वम्ललवणा वायुं, कषायस्वादुतिक्तकाः|  

जयन्ति पित्तं, श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः||६६||  

(कट्वम्ललवणाः पित्तं, स्वाद्वम्ललवणाः कफम्|  

कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्  ||१||)

   

svādvamlalavaṇā vāyuṁ, kaṣāyasvādutiktakāḥ|  

jayanti pittaṁ, ślēṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66||  

(kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ, svādvamlalavaṇāḥ kapham|  

kaṭutiktakaṣāyāśca kōpayanti samīraṇam ||1||)|

svAdvamlalavaNA vAyuM, kaShAyasvAdutiktakAH|  

jayanti pittaM, shleShmANaM kaShAyakaTutiktakAH||66||  

(kaTvamlalavaNAH pittaM, svAdvamlalavaNAH kapham|  

kaTutiktakaShAyAshca kopayanti samIraNam  ||1||)

किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्|  

स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||

   

kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam|  

svasthavr̥ttau mataṁ kiñcittrividhaṁ dravyamucyatē||67||

ki~jciddoShaprashamanaM ki~jciddhAtupradUShaNam|  

svasthavRuttau mataM ki~jcittrividhaM dravyamucyate||67||

====Classification of Matters according to Source ====

तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम्  |  

मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम्||६८||  

विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः|  

जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः||६९||

   

tat punastrividhaṁ prōktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam  |  

madhūni gōrasāḥ pittaṁ vasā majjā'sr̥gāmiṣam||68||  

viṇmūtracarmarētō'sthisnāyuśr̥ṅganakhāḥ khurāḥ|  

jaṅgamēbhyaḥ prayujyantē kēśā lōmāni rōcanāḥ||69||  

tat punastrividhaM proktaM ja~ggamaudbhidapArthivam |  

madhUni gorasAH pittaM vasA majjA~asRugAmiSham||68||