Grahani Chikitsa: Difference between revisions

आयुर्वर्णो बलं स्वास्थ्यमुत्साहोपचयौ प्रभा|  

ओजस्तेजोऽग्नयः प्राणाश्चोक्ता देहाग्निहेतुकाः||३||  

āyurvarṇō balaṁ svāsthyamutsāhōpacayau prabhā|  

ōjastējō'gnayaḥ prāṇāścōktā dēhāgnihētukāḥ||3||  

AyurvarNo balaM svAsthyamutsAhopacayau prabhA|  

ojastejo~agnayaH prANAshcoktA dehAgnihetukAH||3||  

शान्तेऽग्नौ म्रियते, युक्ते चिरं जीवत्यनामयः|  

रोगी स्याद्विकृते, मूलमग्निस्तस्मान्निरुच्यते||४||

śāntē'gnau mriyatē, yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ|  

rōgī syādvikr̥tē, mūlamAgnistasmānnirucyatē||4||

shAnte~agnau mriyate, yukte ciraM jIvatyanAmayaH|  

rogI syAdvikRute, mUlamagnistasmAnnirucyate||4||

यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम्|  

तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः||५||

yadannaṁ dēhadhātvōjōbalavarṇādipōṣakam|  

tatrāgnirhēturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||

yadannaM dehadhAtvojobalavarNAdipoShakam|  

tatrAgnirheturAhArAnna hyapakvAdrasAdayaH||5||

अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति|  

तद्द्रवैर्भिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदुतां गतम्||६||  

समानेनावधूतोऽग्निरुदर्यः पवनोद्वहः|  

काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये||७||  

एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधः स्थितः|  

पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्||८||

annamādānakarmā tu prāṇaḥ kōṣṭhaṁ prakarṣati|  

taddravairbhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dutāṁ gatam||6||  

samānēnāvadhūtō'gnirudaryaḥ [1] pavanōdvahaḥ|  

kālē bhuktaṁ samaṁ samyak pacatyāyurvivr̥ddhayē||7||  

ēvaṁ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ|  

pacatyAgniryathā sthālyāmōdanāyāmbutaṇḍulam||8||

annamAdAnakarmA tu prANaH koShThaM prakarShati|  

taddravairbhinnasa~gghAtaM snehena mRudutAM gatam||6||  

samAnenAvadhUto~agnirudaryaH [1] pavanodvahaH|  

kAle bhuktaM samaM samyak pacatyAyurvivRuddhaye||7||  

evaM rasamalAyAnnamAshayasthamadhaH sthitaH|  

pacatyagniryathA sthAlyAmodanAyAmbutaNDulam||8||

अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः|  

मधुराद्यात् कफो भावात् फेनभूत [४] उदीर्यते||९||  

परं तु पच्यमानस्य विदग्धस्याम्लभावतः|  

आशयाच्च्यवमानस्य पित्तमच्छमुदीर्यते||१०||  

पक्वाशयं तु प्राप्तस्य शोष्यमाणस्य वह्निना|  

परिपिण्डितपक्वस्य वायुः स्यात् कटुभावतः||११||

annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ|  

madhurādyāt kaphō bhāvāt phēnabhūta udīryatē||9||  

paraṁ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ|  

āśayāccyavamānasya Pittamacchamudīryatē||10||  

pakvāśayaṁ tu prāptasya śōṣyamāṇasya vahninā|  

paripiṇḍitapakvasya Vātaḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||

annasya bhuktamAtrasya ShaDrasasya prapAkataH|  

madhurAdyAt kapho bhAvAt phenabhUta [4] udIryate||9||  

paraM tu pacyamAnasya vidagdhasyAmlabhAvataH|  

AshayAccyavamAnasya pittamacchamudIryate||10||  

pakvAshayaM tu prAptasya shoShyamANasya vahninA|  

paripiNDitapakvasya vAyuH syAt kaTubhAvataH||11||

अन्नमिष्टं ह्युपहितमिष्टैर्गन्धादिभिः पृथक्|  

देहे प्रीणाति गन्धादीन् घ्राणादीनीन्द्रियाणि च||१२||

annamiṣṭaṁ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ pr̥thak|  

dēhē prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi ca||12||

annamiShTaM hyupahitamiShTairgandhAdibhiH [1] pRuthak|  

dehe prINAti gandhAdIn ghrANAdInIndriyANi [2] ca||12||

भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः|  

पञ्चाहारगुणान्स्वान्स्वान्पार्थिवादीन्पचन्ति हि||१३||

bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ|  

pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||

bhaumApyAgneyavAyavyAH pa~jcoShmANaH sanAbhasAH|  

pa~jcAhAraguNAnsvAnsvAnpArthivAdInpacanti hi||13||

यथास्वं स्वं च पुष्णन्ति देहे द्रव्यगुणाः पृथक्|  

पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च कृत्स्नशः||१४||

yathāsvaṁ svaṁ ca puṣṇanti dēhē dravyaguṇāḥ pr̥thak|  

pārthivāḥ pārthivānēva śēṣāḥ śēṣāṁśca kr̥tsnaśaḥ||14||

yathAsvaM svaM ca puShNanti dehe dravyaguNAH pRuthak|  

pArthivAH pArthivAneva sheShAH sheShAMshca kRutsnashaH||14||

सप्तभिर्देहधातारो धातवो द्विविधं पुनः|  

यथास्वमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत् ||१५||

saptabhirdēhadhātārō dhātavō dvividhaṁ punaḥ|  

yathāsvamAgnibhiḥ pākaṁ yānti kiṭṭaprasādavat ||15||

saptabhirdehadhAtAro dhAtavo dvividhaM punaH|  

yathAsvamagnibhiH pAkaM yAnti kiTTaprasAdavat [1] ||15||

रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च|  

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रसादजः||१६||

rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca|  

asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||

rasAdraktaM tato mAMsaM mAMsAnmedastato~asthi ca|  

asthno majjA tataH shukraM shukrAdgarbhaH prasAdajaH||16||

रसात् स्तन्यं ततो रक्तमसृजः कण्डराः सिराः|  

मांसाद्वसा त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसम्भवः||१७||

rasāt stanyaṁ tatō  raktamasr̥jaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ|  

māṁsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca mēdasaḥ snāyusambhavaḥ ||17||

rasAt stanyaM tato [2] raktamasRujaH kaNDarAH sirAH|  

mAMsAdvasA tvacaH ShaT ca medasaH snAyusambhavaH [3] ||17||

किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं, रसस्य तु कफोऽसृजः|  

पित्तं, मांसस्य खमला, मलः स्वेदस्तु मेदसः||१८||  

स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो, मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्वचाम्|  

प्रसादकिट्टे धातूनां पाकादेवंविधर्च्छतः ||१९||  

kiṭṭamannasya viṇmūtraṁ, rasasya tu kaphō'sr̥jaḥ|  

Pittaṁ, māṁsasya khamalā, malaḥ svēdastu mēdasaḥ||18||  

syātkiṭṭaṁ kēśalōmāsthnō, majjñaḥ snēhō'kṣiviṭtvacām|  

prasādakiṭṭē dhātūnāṁ pākādēvaṁvidharcchataḥ  ||19||  

kiTTamannasya viNmUtraM, rasasya tu kapho~asRujaH|  

pittaM, mAMsasya khamalA, malaH svedastu medasaH||18||  

syAtkiTTaM keshalomAsthno, majj~jaH sneho~akShiviTtvacAm|  

prasAdakiTTe dhAtUnAM pAkAdevaMvidharcchataH [4] ||19||  

षड्भिः केचिदहोरात्रैरिच्छन्ति परिवर्तनम्|  

सन्तत्या भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्||२१||  

ṣaḍbhiḥ kēcidahōrātrairicchanti parivartanam|  

santatyā bhōjyadhātūnāṁ parivr̥ttistu cakravat||21||

   

ShaDbhiH kecidahorAtrairicchanti parivartanam|  

santatyA bhojyadhAtUnAM parivRuttistu cakravat||21||  

(इत्युक्तवन्तमाचार्यं शिष्यस्त्विदमचोदयत्|  

रसाद्रक्तं विसदृशात् कथं देहेऽभिजायते||२२||  

रसस्य च न रागोऽस्ति स कथं याति रक्तताम्|  

द्रवाद्रक्तात्स्थिरं मांसं कथं तज्जायते नृणाम्||२३||  

द्रवधातोः स्थिरान्मांसान्मेदसः सम्भवः कथम्|  

श्लक्ष्णाभ्यां मांसमेदोभ्यां खरत्वं कथमस्थिषु||२४||  

खरेष्वस्थिषु मज्जा च केन स्निग्धो मृदुस्तथा|  

मज्ज्ञश्च परिणामेन यदि शुक्रं प्रवर्तते||२५||  

सर्वदेहगतं शुक्रं प्रवदन्ति मनीषिणः|  

तथाऽस्थिमध्यमज्ज्ञश्च शुक्रं भवति देहिनाम्||२६||  

(ityuktavantamācāryaṁ śiṣyastvidamacōdayat|  

rasādraktaṁ visadr̥śāt kathaṁ dēhē'bhijāyatē||22||  

rasasya ca na rāgō'sti sa kathaṁ yāti raktatām|  

dravādraktātsthiraṁ māṁsaṁ kathaṁ tajjāyatē nr̥ṇām||23||  

dravadhātōḥ  sthirānmāṁsānmēdasaḥ sambhavaḥ katham|  

ślakṣṇābhyāṁ māṁsamēdōbhyāṁ kharatvaṁ kathamasthiṣu||24||  

kharēṣvasthiṣu majjā ca kēna snigdhō mr̥dustathā|  

majjñaśca pariṇāmēna yadi śukraṁ pravartatē||25||  

(ityuktavantamAcAryaM [6] shiShyastvidamacodayat|  

rasAdraktaM visadRushAt [7] kathaM dehe~abhijAyate||22||  

rasasya ca na rAgo~asti sa kathaM yAti raktatAm|  

dravAdraktAtsthiraM mAMsaM kathaM tajjAyate nRuNAm||23||  

dravadhAtoH [8] sthirAnmAMsAnmedasaH sambhavaH katham|  

shlakShNAbhyAM mAMsamedobhyAM kharatvaM kathamasthiShu||24||  

khareShvasthiShu majjA ca kena snigdho mRudustathA|  

majj~jashca pariNAmena yadi shukraM pravartate||25||  

तेजो रसानां सर्वेषां मनुजानां यदुच्यते|  

पित्तोष्मणः स रागेण रसो रक्तत्वमृच्छति||२८||  

ēvamuktastu śiṣyēṇa guruḥ prāhēdamuttaram||27||  

pittōṣmaṇaḥ sa rāgēṇa rasō raktatvamr̥cchati||28||  

chidraM na dRushyate~asthnAM ca tanniHsarati vA katham|  

evamuktastu shiShyeNa guruH prAhedamuttaram||27||  

tejo rasAnAM sarveShAM manujAnAM yaducyate|  

pittoShmaNaH sa rAgeNa raso raktatvamRucchati||28||  

वाय्वम्बुतेजसा रक्तमूष्मणा चाभिसंयुतम्|  

स्थिरतां प्राप्य मांसं स्यात् स्वोष्मणा पक्वमेव तत् ||२९||  

vāyvambutējasā raktamūṣmaṇā cābhisaṁyutam|  

sthiratāṁ prāpya māṁsaṁ syāt svōṣmaṇā pakvamēva tat  ||29||  

vAyvambutejasA raktamUShmaNA cAbhisaMyutam|  

sthiratAM prApya mAMsaM syAt svoShmaNA pakvameva tat [9] ||29||  

वाय्वाकाशादिभिर्भावैः सौषिर्यं जायतेऽस्थिषु|  

तेन स्रवति तच्छुक्रं नवात् कुम्भादिवोदकम्||३३||  

स्रोतोभिः स्यन्दते देहात् समन्ताच्छुक्रवाहिभिः |  

हर्षेणोदीरितं वेगात् सङ्कल्पाच्च मनोभवात्||३४||  

विलीनं घृतवद्व्यायामोष्मणा स्थानविच्युतम्|  

बस्तौ सम्भृत्य निर्याति स्थलान्निम्नादिवोदकम्)||३५||

vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṁ jāyatē'sthiṣu|  

tēna sravati tacchukraṁ navāt kumbhādivōdakam||33||  

srōtōbhiḥ syandatē dēhāt samantācchukravāhibhiḥ  |  

harṣēṇōdīritaṁ vēgāt saṅkalpācca manōbhavāt||34||  

vilīnaṁ ghr̥tavadvyāyāmōṣmaṇā sthānavicyutam|  

bastau sambhr̥tya niryāti sthalānnimnādivōdakam)||35||

vAyvAkAshAdibhirbhAvaiH sauShiryaM jAyate~asthiShu|  

tena sravati tacchukraM navAt kumbhAdivodakam||33||  

harSheNodIritaM vegAt sa~gkalpAcca manobhavAt||34||  

vilInaM ghRutavadvyAyAmoShmaNA sthAnavicyutam|  

bastau sambhRutya niryAti sthalAnnimnAdivodakam)||35||

व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा|  

युगपत् सर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा||३६||  

vyānēna rasadhāturhi vikṣēpōcitakarmaṇā|  

yugapat sarvatō'jasraṁ dēhē vikṣipyatē sadā||36||  

vyAnena rasadhAturhi vikShepocitakarmaNA|  

yugapat sarvato~ajasraM dehe vikShipyate sadA||36||  

क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्रसः सज्जति यत्र सः|  

करोति विकृतिं तत्र खे वर्षमिव तोयदः||३७||  

kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ|  

karōti vikr̥tiṁ tatra khē varṣamiva tōyadaḥ||37||  

kShipyamANaH khavaiguNyAdrasaH sajjati yatra saH|  

karoti [12] vikRutiM tatra khe varShamiva toyadaH||37||  

अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिपो मतः|  

तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः||३९||  

annasya paktā sarvēṣāṁ paktr̥̄ṇāmadhipō mataḥ|  

tanmūlāstē hi tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayātmakāḥ||39||  

annasya paktA sarveShAM paktRUNAmadhipo mataH|  

tanmUlAste hi tadvRuddhikShayavRuddhikShayAtmakAH||39||  

तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः|  

पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्ययुर्बलस्थितिः||४०||

   

tasmāttaṁ vidhivadyuktairannapānēndhanairhitaiḥ|  

pālayēt prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40||  

tasmAttaM vidhivadyuktairannapAnendhanairhitaiH|  

pAlayet prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiH||40||  

यो हि भुङ्क्ते विधिं त्याक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान्|  

स लौल्याल्लभते शीघ्रं, वक्ष्यन्तेऽतः परं तु ते||४१||

yō hi bhuṅktē vidhiṁ tyāktvā Grahaṇī dōṣajān gadān|  

sa laulyāllabhatē śīghraṁ, vakṣyantē'taḥ paraṁ tu tē||41||

yo hi bhu~gkte vidhiM tyAktvA grahaNIdoShajAn gadAn|  

sa laulyAllabhate shIghraM, vakShyante~ataH paraM tu te||41||

अभोजनादजीर्णातिभोजनाद्विषमाशनात्|

असात्म्यगुरुशीतातिरूक्षसन्दुष्टभोजनात्||४२||  

विरेकवमनस्नेहविभ्रमाद्व्याधिकर्षणात्|  

देशकालर्तुवैषम्याद्वेगानां च विधारणात्||४३||  

दुष्यत्यग्निः, स दुष्टोऽन्नं न तत् पचति लघ्वपि|  

अपच्यमानं शुक्तत्वं यात्यन्नं विषरूपताम्  ||४४||

abhōjanādajīrṇātibhōjanādviṣamāśanāt|  

asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhōjanāt||42||  

virēkavāmanasnēhavibhramādvyādhikarṣaṇāt|  

dēśakālartuvaiṣamyādvēgānāṁ ca vidhāraṇāt||43||

duṣyatyāgniḥ, sa duṣṭō'nnaṁ na tat pacati laghvapi|  

apacyamānaṁ śuktatvaṁ yātyannaṁ viṣarūpatām  ||44||  

abhojanAdajIrNAtibhojanAdviShamAshanAt|  

asAtmyagurushItAtirUkShasanduShTabhojanAt||42||  

virekavamanasnehavibhramAdvyAdhikarShaNAt|  

deshakAlartuvaiShamyAdvegAnAM ca vidhAraNAt||43||  

duShyatyagniH, sa duShTo~annaM na tat pacati laghvapi|  

apacyamAnaM shuktatvaM yAtyannaM viSharUpatAm [14] ||44||

तस्य लिङ्गमजीर्णस्य विष्टम्भः सदनं तथा|  

शिरसो रुक् च मूर्च्छा च भ्रमः पृष्ठकटिग्रहः||४५||  

जृम्भाऽङ्गमर्दस्तृष्णा च ज्वरश्छर्दिः प्रवाहणम्|  

अरोचकोऽविपाकश्च, घोरमन्नविषं च तत्||४६||