Rasayana: Difference between revisions

चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम्|  

प्रायश्चित्तं प्रशमनंप्रकृतिस्थापनं हितम्||३||  

cikitsitaṁ vyādhiharaṁ pathyaṁ sādhanamauṣadham|  

prāyaścittaṁ praśamanaṁ prakr̥tisthāpanaṁ hitam||3||  

cikitsitaM vyAdhiharaM pathyaM sAdhanamauShadham|  

prAyashcittaM prashamanaM prakRutisthApanaM hitam||3||  

===== Types of ''Bheshaja'' =====

.. bheShajaM dvividhaM ca tat|  

svasthasyorjaskaraM ki~jcit ki~jcidArtasya roganut||4||  

स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्||५||

प्रायः, प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमेमतम्|  

प्रायःशब्दोविशेषार्थो ह्युभयं ह्युभयार्थकृत्||६||

svasthasyōrjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam||5||

prāyaḥ, prāyēṇa rōgāṇāṁ dvitīyaṁ praśamē matam|  

prāyaḥśabdō viśēṣārthō hyubhayaṁ hyubhayārthakr̥t||6||  

svasthasyorjaskaraM yattu tadvRuShyaM tadrasAyanam||5||  

prAyaH, prAyeNa rogANAM dvitIyaM prashame matam|  

prAyaHshabdo visheShArtho hyubhayaM hyubhayArthakRut||6||

शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च||४४||  

भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणेऽम्भसि||४५||  

भवन्ति चात्र-  

इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम्|  

(इति द्वितीयं ब्राह्मरसायनम्)|

bhavanti cātra-  

idaṁ rasāyanaṁ brāhmaṁ maharṣigaṇasēvitam|  

bhavanti cAtra-  

idaM rasAyanaM brAhmaM maharShigaNasevitam|  

बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला|  

पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्||६२||  

शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु|  

अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी||६३||  

मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम्|  

विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका||६४||  

एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च|  

पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्||६५||  

ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम्|  

तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः||६६||  

पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक्|  

मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्||६७||  

षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत्|  

चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा||६८||  

पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्|  

इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः||६९||  

कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते|  

क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानांचाङ्गवर्धनः||७०||  

स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्|  

पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति||७१||  

अस्य मात्रांप्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम्|  

अस्य प्रयोगाच्च्यवनःसुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा||७२||  

मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम्|  

स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादंपवनानुलोम्यम्||७३||

   

रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात्|  

जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य||७४||

bilvō'gnimanthaḥ śyōnākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā|  

parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṁṣṭrā br̥hatīdvayam||62||

śr̥ṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru|  

abhayā cāmr̥tā r̥ddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63||  

mustaṁ punarnavā mēdā sailā candanamutpalam|  

vidārī vr̥ṣamūlāni kākōlī kākanāsikā||64||  

ēṣāṁ palōnmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca|  

pañca dadyāttadaikadhyaṁ jaladrōṇē vipācayēt||65||  

jñātvā gatarasānyētānyauṣadhānyatha taṁ rasam|  

taccāmalakamuddhr̥tya niṣkulaṁ tailasarpiṣōḥ||66||  

paladvādaśakē bhr̥ṣṭvā dattvā cārdhatulāṁ bhiṣak|  

matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lēhavatsādhu sādhayēt||67||  

ṣaṭpalaṁ madhunaścātra siddhaśītē pradāpayēt|  

catuṣpalaṁ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṁ tathā||68||  

palamēkaṁ nidadhyācca tvagēlāpatrakēśarāt|  

ityayaṁ cyavanaprāśaḥ paramuktō rasāyanaḥ||69||  

kāsaśvāsaharaścaiva viśēṣēṇōpadiśyatē|  

kṣīṇakṣatānāṁ vr̥ddhānāṁ bālānāṁ cāṅgavardhanaḥ||70||  

svarakṣayamurōrōgaṁ hr̥drōgaṁ vātaśōṇitam|  

pipāsāṁ mūtraśukrasthān dōṣāṁścāpyapakarṣati||71||  

asya mātrāṁ prayuñjīta yōparundhyānna bhōjanam|  

asya prayōgāccyavanaḥ suvr̥ddhō'bhūt punaryuvā||72||  

mēdhāṁ smr̥tiṁ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṁ balamindriyāṇām|  

strīṣu praharṣaṁ paramagnivr̥ddhiṁ varṇaprasādaṁ pavanānulōmyam||73||  

rasāyanasyāsya naraḥ prayōgāllabhēta jīrṇō'pi kuṭīpravēśāt|  

jarākr̥taṁ rūpamapāsya sarvaṁ bibharti rūpaṁnavayauvanasya||74||  

bilvo~agnimanthaH shyonAkaH kAshmaryaH pATalirbalA|  

parNyashcatasraH pippalyaH shvadaMShTrA bRuhatIdvayam||62||  

shRu~ggI tAmalakI drAkShA jIvantI puShkarAguru|  

abhayA cAmRutA RuddhirjIvakarShabhakau shaTI||63||  

mustaM punarnavA medA sailA candanamutpalam|  

vidArI vRuShamUlAni kAkolI kAkanAsikA||64||  

eShAM palonmitAn bhAgA~jchatAnyAmalakasya ca|  

pa~jca dadyAttadaikadhyaM jaladroNe vipAcayet||65||  

j~jAtvA gatarasAnyetAnyauShadhAnyatha taM rasam|  

taccAmalakamuddhRutya niShkulaM tailasarpiShoH||66||  

paladvAdashake bhRuShTvA dattvA cArdhatulAM bhiShak|  

matsyaNDikAyAH pUtAyA lehavatsAdhu sAdhayet||67||  

ShaTpalaM madhunashcAtra siddhashIte pradApayet|  

catuShpalaM tugAkShIryAH pippalIdvipalaM tathA||68||  

palamekaM nidadhyAcca tvagelApatrakesharAt|  

ityayaM cyavanaprAshaH paramukto rasAyanaH||69||  

kAsashvAsaharashcaiva visheSheNopadishyate|  

kShINakShatAnAM vRuddhAnAM bAlAnAM cA~ggavardhanaH||70||  

svarakShayamurorogaM hRudrogaM vAtashoNitam|  

pipAsAM mUtrashukrasthAn doShAMshcApyapakarShati||71||  

asya mAtrAM prayu~jjIta yoparundhyAnna bhojanam|  

asya prayogAccyavanaH suvRuddho~abhUt punaryuvA||72||  

medhAM smRutiM kAntimanAmayatvamAyuHprakarShaM balamindriyANAm|  

strIShu praharShaM paramagnivRuddhiM varNaprasAdaM pavanAnulomyam||73||  

rasAyanasyAsya naraH prayogAllabheta jIrNo~api kuTIpraveshAt|  

jarAkRutaM rUpamapAsya sarvaM bibharti rUpaM navayauvanasya||74||  

(iti pañcamō harītakīyōgaḥ)|

harItakyAmalakabibhItakapa~jcapa~jcamUlaniryUhe pippalImadhukamadhUkakAkolIkShIrakAkolyAtmaguptAjIvakarShabhakakShIrashuklAkalkasamprayuktenavidArIsvarasena kShIrAShTaguNasamprayuktena ca sarpiShaH kumbhaM sAdhayitvA prayu~jjAno~agnibalasamAM [1] mAtrAM jIrNe ca kShIrasarpirbhyAMshAliShaShTikamuShNodakAnupAnamashna~jjarAvyAdhipApAbhicAravyapagatabhayaH sharIrendriyabuddhibalamatulamupalabhyApratihatasarvArambhaHparamAyuranavApnuyAt||76||  

===== Summary =====

भवन्तिचात्र-

यथाऽमराणाममृतं यथा भोगवतांसुधा|  

तथाऽभवन्महर्षीणां रसायनविधिपुरा||७८||

   

न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च|  

जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा||७९||  

न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं योविधिवन्निषेवते|  

गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम्||८०||

bhavanticātra-  

yathā'marāṇāmamr̥taṁ yathā bhōgavatāṁ sudhā|  

tathā'bhavanmaharṣīṇāṁ rasāyanavidhiḥpurā||78||  

na jarāṁ na ca daurbalyaṁ nāturyaṁ nidhanaṁ na ca|  

jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79||  

na kēvalaṁ dīrghamihāyuraśnutē rasāyanaṁ yō vidhivanniṣēvatē|  

gatiṁ sa dēvarṣiniṣēvitāṁ śubhāṁ prapadyatē brahma athēti cākṣayam||80||

bhavanti cAtra-  

yathA~amarANAmamRutaM yathA bhogavatAM sudhA|  

tathA~abhavanmaharShINAM rasAyanavidhiH purA||78||  

na jarAM na ca daurbalyaM nAturyaM nidhanaM na ca|  

jagmurvarShasahasrANi rasAyanaparAH purA||79||  

na kevalaM dIrghamihAyurashnute rasAyanaM yo vidhivanniShevate|  

gatiM sa devarShiniShevitAM shubhAM prapadyate brahma tatheti cAkShayam [2] ||80||

तत्रश्लोकः-  

अभयामलकीयेऽस्मिन् षड्योगाः परिकीर्तिताः|  

रसायनानां सिद्धानामायुर्यैरनुवर्तते||८१||

tatra ślōkaḥ-  

abhayāmalakīyē'smin ṣaḍyōgāḥ parikīrtitāḥ|  

rasāyanānāṁ siddhānāmāyuryairanuvartatē||81||

tatra shlokaH-  

abhayAmalakIye~asmin ShaDyogAH parikIrtitAH|  

rasAyanAnAM siddhAnAmAyuryairanuvartate||81||

अथातः प्राणकामीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१||  

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

athātaḥ prāṇakāmīyaṁ rasāyanapādaṁvyākhyāsyāmaḥ||1||  

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

athAtaH prANakAmIyaM rasAyanapAdaM vyAkhyAsyAmaH||1||  

iti ha smAha bhagavAnAtreyaH||2||  

भवतश्चात्र-  

बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्थिरेन्द्रियं चातिबलेन्द्रियं च|  

अधृष्यमन्यैरतिकान्तरूपं प्रशस्तिपूजासुखचित्तभाक् च||५||  

बलं महद्वर्णविशुद्धिरग्र्या स्वरो घनौघस्तनितानुकारी|  

भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं नरस्य||६||  

bhavataścātra-  

br̥haccharīraṁ girisārasāraṁ sthirēndriyaṁ cātibalēndriyaṁ ca|  

adhr̥ṣyamanyairatikāntarūpaṁ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5||  

balaṁ mahadvarṇaviśuddhiragryā svarō ghanaughastanitānukārī|  

bhavatyapatyaṁ vipulaṁ sthiraṁ ca samaśnatō yōgamimaṁ narasya||6||  

bhavatashcAtra-  

bRuhaccharIraM girisArasAraM sthirendriyaM cAtibalendriyaM ca|  

adhRuShyamanyairatikAntarUpaM prashastipUjAsukhacittabhAk ca||5||  

balaM mahadvarNavishuddhiragryA svaro ghanaughastanitAnukArI|  

bhavatyapatyaM vipulaM sthiraM ca samashnato yogamimaM narasya||6||  

भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवीर्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासेसङ्गृह्य यवपल्ले माषपल्ले वानिधापयेत्, तानि चतुर्मासस्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे  

(इति भल्लातकक्षीरम्)|

भवन्तिचात्र-  

भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानिच|

भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि||१७||  

एते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाःपरिकीर्तिताः|  

रोगप्रकृतिसात्म्यज्ञस्तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत्||१८||  

कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन|  

यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निवर्धनम्||१९||  

प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः|  

रसायनैः शिवैरेतैर्बभूवुरमितायुषः||२०||  

ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च|  

दीर्घायुषो यथाकामं सम्भृत्य त्रिदिवं गताः||२१||  

तस्मादायुःप्रकर्षार्थं प्राणकामैःसुखार्थिभिः|  

रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः||२२||

bhavanticātra-  

bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamānica|  

bhavantyamr̥takalpāni prayuktāni yathāvidhi||17||  

ētē daśavidhāstvēṣāṁ prayōgāḥparikīrtitāḥ|

rōgaprakr̥tisātmyajñastān prayōgān prakalpayēt||18||  

kaphajō na sa rōgō'sti navibandhō'stikaścana|  

yaṁ na bhallātakaṁ hanyācchīghraṁ mēdhāgnivardhanam||19||

   

prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyāmaharṣayaḥ|  

rasāyanaiḥ śivairētairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20||  

brāhmaṁ tapō brahmacaryamadhyātmadhyānamēva ca|  

dīrghāyuṣō yathākāmaṁ sambhr̥tya tridivaṁ gatāḥ||21||  

tasmādāyuḥprakarṣārthaṁ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ|  

rasāyanavidhiḥ sēvyō vidhivatsusamāhitaiḥ||22||

bhallAtakAni tIkShNAni pAkInyagnisamAni ca|  

bhavantyamRutakalpAni prayuktAni yathAvidhi||17||  

ete dashavidhAstveShAM prayogAH parikIrtitAH|  

rogaprakRutisAtmyaj~jastAn prayogAn prakalpayet||18||  

kaphajo na sa rogo~asti na vibandho~asti kashcana|  

yaM na bhallAtakaM hanyAcchIghraM medhAgnivardhanam||19||  

prANakAmAH purA jIrNAshcyavanAdyA maharShayaH|  

rasAyanaiH shivairetairbabhUvuramitAyuShaH||20||  

brAhmaM [1] tapo brahmacaryamadhyAtmadhyAnameva ca|  

dIrghAyuSho yathAkAmaM sambhRutya tridivaM gatAH||21||  

tasmAdAyuHprakarShArthaM prANakAmaiH sukhArthibhiH|  

rasAyanavidhiH sevyo vidhivatsusamAhitaiH||22||  

रसायनानां संयोगाः सिद्धाभूतहितैषिणा|  

निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा ||२३||

rasāyanānāṁ saṁyōgāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā|  

nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīyē saptatriṁśanmaharṣiṇā ||23||

rasAyanAnAM saMyogAH siddhA bhUtahitaiShiNA|  

nirdiShTAH prANakAmIye saptatriMshanmaharShiNA  ||23||