Indriyaneeka: Difference between revisions
Pallavmishra (talk | contribs) |
Pallavmishra (talk | contribs) |
||
| Line 36: | Line 36: | ||
इन्द्रियानीकेन्द्रियोपक्रमः | इन्द्रियानीकेन्द्रियोपक्रमः | ||
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| | अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| | ||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| | इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| | ||
athāta indriyānīkamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| | athāta indriyānīkamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| | ||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2|| | iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2|| | ||
athAta indriyAnIkamindriyaM vyAkhyAsyAmaH||1|| | athAta indriyAnIkamindriyaM vyAkhyAsyAmaH||1|| | ||
iti ha smAha bhagavAnAtreyaH||2|| | iti ha smAha bhagavAnAtreyaH||2|| | ||
| Line 48: | Line 51: | ||
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| | इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| | ||
ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| | ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| | ||
अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| | अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| | ||
अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४|| | अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४|| | ||
| Line 53: | Line 57: | ||
indriyāṇi yathā jantōḥ parīkṣēta viśēṣavit| | indriyāṇi yathā jantōḥ parīkṣēta viśēṣavit| | ||
jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibōdhata ||3|| | jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibōdhata ||3|| | ||
anumānāt parīkṣēta darśanādīni tattvataḥ| | anumānāt parīkṣēta darśanādīni tattvataḥ| | ||
addhā hi viditaṁ jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4|| | addhā hi viditaṁ jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4|| | ||
| Line 58: | Line 63: | ||
indriyANi yathA jantoH parIkSheta visheShavit| | indriyANi yathA jantoH parIkSheta visheShavit| | ||
j~jAtumicchan bhiSha~gmAnamAyuShastannibodhata ||3|| | j~jAtumicchan bhiSha~gmAnamAyuShastannibodhata ||3|| | ||
anumAnAt parIkSheta darshanAdIni tattvataH| | anumAnAt parIkSheta darshanAdIni tattvataH| | ||
addhA hi viditaM j~jAnamindriyANAmatIndriyam||4|| | addhA hi viditaM j~jAnamindriyANAmatIndriyam||4|| | ||
| Line 65: | Line 71: | ||
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | | स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | | ||
आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| | आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| | ||
इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| | इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| | ||
तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६|| | तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६|| | ||
svasthēbhyō vikr̥taṁ yasya jñānamindriyasaṁśrayam | | svasthēbhyō vikr̥taṁ yasya jñānamindriyasaṁśrayam | | ||
ālakṣyētānimittēna lakṣaṇaṁ maraṇasya tat||5|| | ālakṣyētānimittēna lakṣaṇaṁ maraṇasya tat||5|| | ||
ityuktaṁ lakṣaṇaṁ samyagindriyēṣvaśubhōdayam| | ityuktaṁ lakṣaṇaṁ samyagindriyēṣvaśubhōdayam| | ||
tadēva tu punarbhūyō vistarēṇa nibōdhata||6|| | tadēva tu punarbhūyō vistarēṇa nibōdhata||6|| | ||
| Line 74: | Line 83: | ||
svasthebhyo vikRutaM yasya j~jAnamindriyasaMshrayam [1] | | svasthebhyo vikRutaM yasya j~jAnamindriyasaMshrayam [1] | | ||
AlakShyetAnimittena lakShaNaM maraNasya tat||5|| | AlakShyetAnimittena lakShaNaM maraNasya tat||5|| | ||
ityuktaM lakShaNaM samyagindriyeShvashubhodayam| | ityuktaM lakShaNaM samyagindriyeShvashubhodayam| | ||
tadeva tu punarbhUyo vistareNa nibodhata||6|| | tadeva tu punarbhUyo vistareNa nibodhata||6|| | ||
| Line 81: | Line 91: | ||
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| | घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| | ||
विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७|| | विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७|| | ||
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva mēdinīm| | ghanībhūtamivākāśamākāśamiva mēdinīm| | ||
vigītamubhayaṁ hyētat paśyan maraṇamr̥cchati||7|| | vigītamubhayaṁ hyētat paśyan maraṇamr̥cchati||7|| | ||
ghanIbhUtamivAkAshamAkAshamiva medinIm| | ghanIbhUtamivAkAshamAkAshamiva medinIm| | ||
vigItamubhayaM hyetat pashyan maraNamRucchati||7|| | vigItamubhayaM hyetat pashyan maraNamRucchati||7|| | ||
| Line 107: | Line 119: | ||
jale suvimale jAlamajAlAvatate naraH| | jale suvimale jAlamajAlAvatate naraH| | ||
sthite gacchati vA dRuShTvA jIvitAt parimucyate||9| | sthite gacchati vA dRuShTvA jIvitAt parimucyate||9| | ||
A person if visualises net like appearance in clean water either stagnant or moving one, when actually there is no such net, then it constitutes the premonitory symptom of forthcoming death. [9] | A person if visualises net like appearance in clean water either stagnant or moving one, when actually there is no such net, then it constitutes the premonitory symptom of forthcoming death. [9] | ||
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| | जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| | ||
अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०|| | अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०|| | ||
jāgrat paśyati yaḥ prētān rakṣāṁsi vividhāni ca| | jāgrat paśyati yaḥ prētān rakṣāṁsi vividhāni ca| | ||
anyadvā'pyadbhutaṁ kiñcinna sa jīvitumarhati||10|| | anyadvā'pyadbhutaṁ kiñcinna sa jīvitumarhati||10|| | ||
| Line 116: | Line 131: | ||
anyadvA~apyadbhutaM ki~jcinna sa jIvitumarhati||10|| | anyadvA~apyadbhutaM ki~jcinna sa jIvitumarhati||10|| | ||
If a person when awake, perceives various kinds of | If a person when awake, perceives various kinds of ''pretas'' (ghosts) and ''rakshasas'' (demons) or any other supernatural creatures he will not survive for long. [10] | ||
योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| | योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| | ||
| Line 127: | Line 142: | ||
kRuShNaM vA yadi vA shuklaM nishAM vrajati saptamIm||11|| | kRuShNaM vA yadi vA shuklaM nishAM vrajati saptamIm||11|| | ||
If a person perceives fire burning in its natural color but is | If a person perceives fire burning in its natural color but is lusterless, bluish, black or white, it is indicative of death of the patient after seven nights.[11] | ||
मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| | मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| | ||
| Line 138: | Line 153: | ||
vidyuto vA vinA meghaiH pashyan maraNamRucchati||12|| | vidyuto vA vinA meghaiH pashyan maraNamRucchati||12|| | ||
If a person visualizes | If a person visualizes ''marῑchi'' (cloud light) or cloud or lightening when there is such no cloud or lightening present in the sky, it is indicative of imminent death of the person. [12] | ||
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| | मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| | ||
आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| | आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| | ||
अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| | अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| | ||
अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| | अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| | ||
नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| | नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| | ||
अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| | अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| | ||
प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| | प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| | ||
नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः [३] ||१६|| | नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः [३] ||१६|| | ||
व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| | व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| | ||
विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| | विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| | ||
यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| | यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| | ||
तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८|| | तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८|| | ||
| Line 155: | Line 175: | ||
mr̥nmayīmiva yaḥ pātrīṁ kr̥ṣṇāmbarasamāvr̥tām| | mr̥nmayīmiva yaḥ pātrīṁ kr̥ṣṇāmbarasamāvr̥tām| | ||
ādityamīkṣatē śuddhaṁ candraṁ vā na sa jīvati||13|| | ādityamīkṣatē śuddhaṁ candraṁ vā na sa jīvati||13|| | ||
aparvaṇi yadā paśyēt sūryācandramasōrgraham| | aparvaṇi yadā paśyēt sūryācandramasōrgraham| | ||
avyādhitō vyādhitō vā tadantaṁ tasya jīvitam||14|| | avyādhitō vyādhitō vā tadantaṁ tasya jīvitam||14|| | ||
naktaṁ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| | naktaṁ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| | ||
agniṁ vā niṣprabhaṁ rātrau dr̥ṣṭvā maraṇamr̥cchati||15|| | agniṁ vā niṣprabhaṁ rātrau dr̥ṣṭvā maraṇamr̥cchati||15|| | ||
prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṁśca prabhāvataḥ| | prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṁśca prabhāvataḥ| | ||
narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ ||16|| | narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ ||16|| | ||
vyākr̥tīni vivarṇāni visaṅkhyōpagatāni ca| | vyākr̥tīni vivarṇāni visaṅkhyōpagatāni ca| | ||
vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣayē narāḥ||17|| | vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣayē narāḥ||17|| | ||
yaśca paśyatyadr̥śyān vai dr̥śyān yaśca na paśyati| | yaśca paśyatyadr̥śyān vai dr̥śyān yaśca na paśyati| | ||
tāvubhau paśyataḥ kṣipraṁ yamakṣayamasaṁśayam||18|| | tāvubhau paśyataḥ kṣipraṁ yamakṣayamasaṁśayam||18|| | ||
| Line 168: | Line 193: | ||
mRunmayImiva yaH pAtrIM kRuShNAmbarasamAvRutAm| | mRunmayImiva yaH pAtrIM kRuShNAmbarasamAvRutAm| | ||
AdityamIkShate shuddhaM candraM vA na sa jIvati||13|| | AdityamIkShate shuddhaM candraM vA na sa jIvati||13|| | ||
aparvaNi yadA pashyet sUryAcandramasorgraham| | aparvaNi yadA pashyet sUryAcandramasorgraham| | ||
avyAdhito vyAdhito vA tadantaM tasya jIvitam||14|| | avyAdhito vyAdhito vA tadantaM tasya jIvitam||14|| | ||
naktaM sUryamahashcandramanagnau dhUmamutthitam| | naktaM sUryamahashcandramanagnau dhUmamutthitam| | ||
agniMvA niShprabhaM rAtrau dRuShTvA maraNamRucchati|15|| | agniMvA niShprabhaM rAtrau dRuShTvA maraNamRucchati|15|| | ||
prabhAvataH prabhAhInAnniShprabhAMshca prabhAvataH| | prabhAvataH prabhAhInAnniShprabhAMshca prabhAvataH| | ||
narA vili~ggAn pashyanti bhAvAn bhAvA~jjihAsavaH ||16|| | narA vili~ggAn pashyanti bhAvAn bhAvA~jjihAsavaH ||16|| | ||