Aragvadhiya Adhyaya: Difference between revisions

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे|  

श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक्||३||  

ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे|  

फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः||४||  

वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च|  

मनःशिलाले गृहधूम एला काशीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः||५||  

इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः|  

सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः||६||  

कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु|  

भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम्||७||

āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjō vāsā guḍūcī madanaṁ haridrē|  

śryāhvaḥ surāhvaḥ khadirō dhavaśca nimbō viḍaṅgaṁ karavīrakatvak||3||  

granthiśca bhaurjō laśunaḥ śirīṣaḥ salōmaśō guggulukr̥ṣṇagandhē|  

phaṇijjhakō vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṁ sumanaḥpravālāḥ||4||  

vacā harēṇustrivr̥tā nikumbhō bhallātakaṁ gairikamañjanaṁ ca|  

manaḥśilālē gr̥hadhūma ēlā kāśīsalōdhrārjunamustasarjāḥ||5||  

ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍētē gōpittapītāḥ punarēva piṣṭāḥ|  

siddhāḥ paraṁ sarṣapatailayuktāścūrṇapradēhā bhiṣajā prayōjyāḥ||6||  

kuṣṭhāni kr̥cchrāṇi navaṁ kilāsaṁ surēśaluptaṁ kiṭibhaṁ sadadru|  

bhagandarārśāṁsyapacīṁ sapāmāṁ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7||

AragvadhaH saiDagajaH kara~jjo vAsA guDUcI madanaM haridre|  

shryAhvaH surAhvaH khadiro dhavashca nimbo viDa~ggaM karavIrakatvak||3||  

granthishca bhaurjo lashunaH shirIShaH salomasho guggulukRuShNagandhe|  

phaNijjhako vatsakasaptaparNau pIlUni kuShThaM sumanaHpravAlAH||4||  

vacA hareNustrivRutA nikumbho bhallAtakaM gairikama~jjanaM ca|  

manaHshilAle gRuhadhUma elA kAshIsalodhrArjunamustasarjAH||5||  

ityardharUpairvihitAH ShaDete gopittapItAH punareva piShTAH|  

siddhAH paraM sarShapatailayuktAshcUrNapradehA bhiShajA prayojyAH||6||  

kuShThAni kRucchrANi navaM kilAsaM sureshaluptaM kiTibhaM sadadru|  

bhagandarArshAMsyapacIM sapAmAM hanyuH prayuktAstvacirAnnarANAm||7||  

कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू|  

ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्||८||  

तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत|  

तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति||९||  

kuṣṭhaṁ haridrē surasaṁ paṭōlaṁ nimbāśvagandhē suradāruśigrū|  

sasarṣapaṁ tumburudhānyavanyaṁ caṇḍāṁ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8||  

taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṁ śarīraṁ tailāktamudvartayituṁ yatēta|  

tēnāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakōṭhāḥ kuṣṭhāni śōphāśca śamaṁ vrajanti||9||  

kuShThaM haridre surasaM paTolaM nimbAshvagandhe suradArushigrU|  

sasarShapaM tumburudhAnyavanyaM caNDAM ca cUrNAni samAni kuryAt||8||  

taistakrapiShTaiH prathamaM sharIraM tailAktamudvartayituM yateta|  

tenAsyakaNDUH piDakAH sakoThAH kuShThAni shophAshca shamaM vrajanti||9||  

कुष्ठामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः|  

सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्||१०||  

तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्|  

दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम्||११||  

kuṣṭhāmr̥tāsaṅgakaṭaṅkaṭērīkāsīsakampillakamustalōdhrāḥ|  

saugandhikaṁ sarjarasō viḍaṅgaṁ manaḥśilālē karavīrakatvak||10||  

tailāktagātrasya kr̥tāni cūrṇānyētāni dadyādavacūrṇanārtham|  

dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11||  

kuShThAmRutAsa~ggakaTa~gkaTerIkAsIsakampillakamustalodhrAH|  

saugandhikaM sarjaraso viDa~ggaM manaHshilAle karavIrakatvak||10||  

tailAktagAtrasya kRutAni cUrNAnyetAni dadyAdavacUrNanArtham|  

dadrUH sakaNDUH kiTibhAni pAmA vicarcikA caiva tathaiti shAntim||11||  

मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः|  

तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत् समनःशिलं स्यात्||१२||

manaḥśilālē maricāni tailamārkaṁ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradēhaḥ|  

tutthaṁ viḍaṅgaṁ maricāni kuṣṭhaṁ lōdhraṁ ca tadvat samanaḥśilaṁ syāt||12||  

manaHshilAle maricAni tailamArkaM payaH kuShThaharaH pradehaH|  

tutthaM viDa~ggaM maricAni kuShThaM lodhraM ca tadvat samanaHshilaM syAt||12||  

रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः|  

करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः||१३||

rasāñjanaṁ saprapunnāḍabījaṁ yuktaṁ kapitthasya rasēna lēpaḥ|  

karañjabījaiḍagajaṁ sakuṣṭhaṁ gōmūtrapiṣṭaṁ ca paraḥ pradēhaḥ||13||

rasA~jjanaM saprapunnADabIjaM yuktaM kapitthasya rasena lepaH|  

kara~jjabIjaiDagajaM sakuShThaM gomUtrapiShTaM ca paraH pradehaH||13||

उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान्|  

त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात्||१४||

ubhē haridrē kuṭajasya bījaṁ karañjabījaṁ sumanaḥpravālān|  

tvacaṁ samadhyāṁ hayamārakasya lēpaṁ tilakṣārayutaṁ vidadhyāt||14||  

ubhe haridre kuTajasya bIjaM kara~jjabIjaM sumanaHpravAlAn|  

tvacaM samadhyAM hayamArakasya lepaM tilakShArayutaM vidadhyAt||14||  

मनःशिला त्वक् कुटजात् सकुष्ठात् सलोमशः सैडगजः करञ्जः|  

ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन||१५||  

पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्धृतान्याढकसम्मितेन|  

दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय||१६||

manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salōmaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ|  

granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṁ cūrṇāni sādhyāni tuṣōdakēna||15||  

palāśanirdāharasēna cāpi karṣōddhr̥tānyāḍhakasammitēna|  

darvīpralēpaṁ pravadanti lēpamētaṁ paraṁ kuṣṭhanisūdanāya||16||

manaHshilA tvak kuTajAt sakuShThAt salomashaH saiDagajaH kara~jjaH|  

granthishca bhaurjaH karavIramUlaM cUrNAni sAdhyAni tuShodakena||15||  

palAshanirdAharasena cApi karShoddhRutAnyADhakasammitena|  

darvIpralepaM pravadanti lepametaM paraM kuShThanisUdanAya||16||  

पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः|  

तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च||१७||

parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takrēṇa parṇānyatha kākamācyāḥ|  

tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayēdaśvahanacchadaiśca||17||

parNAni piShTvA catura~ggulasya takreNa parNAnyatha kAkamAcyAH|  

tailAktagAtrasya narasya kuShThAnyudvartayedashvahanacchadaishca||17||  

कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलफलानि कुष्ठम्|  

वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः||१८||  

kōlaṁ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham|  

vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṁ pradēhaḥ||18||

kolaM kulatthAH suradArurAsnAmAShAtasItailaphalAni kuShTham|  

vacA shatAhvA yavacUrNamamlamuShNAni vAtAmayinAM pradehaH||18||  

आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात्|  

स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः||१९||

ānūpamatsyāmiṣavēsavārairuṣṇaiḥ pradēhaḥ pavanāpahaḥ syāt|  

snēhaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradēhaḥ||19||  

AnUpamatsyAmiShavesavArairuShNaiH pradehaH pavanApahaH syAt|  

snehaishcaturbhirdashamUlamishrairgandhauShadhaishcAnilahaH pradehaH||19||  

तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात्|  

कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते||२०||

takrēṇa yuktaṁ yavacūrṇamuṣṇaṁ sakṣāramartiṁ jaṭharē nihanyāt|  

kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ savacāṁ yavānāṁ cūrṇaṁ satailāmlamuśanti vātē||20||

takreNa yuktaM yavacUrNamuShNaM sakShAramartiM jaThare nihanyAt|  

kuShThaM shatAhvAM savacAM yavAnAM cUrNaM satailAmlamushanti vAte||20||  

उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च|  

घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात् प्रदेहं पवने सरक्ते||२१||

ubhē śatāhvē madhukaṁ madhūkaṁ balāṁ priyālaṁ ca kaśērukaṁ ca|  

ghr̥taṁ vidārīṁ ca sitōpalāṁ ca kuryāt pradēhaṁ pavanē saraktē||21||  

ubhe shatAhve madhukaM madhUkaM balAM priyAlaM ca kasherukaM ca|  

ghRutaM vidArIM ca sitopalAM ca kuryAt pradehaM pavane sarakte||21||  

रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च|  

घृतं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत् प्रदेहः||२२||

rāsnā guḍūcī madhukaṁ balē dvē sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ payaśca|  

ghr̥taṁ ca siddhaṁ madhuśēṣayuktaṁ raktānilārtiṁ praṇudēt pradēhaḥ||22||  

rAsnA guDUcI madhukaM bale dve sajIvakaM sarShabhakaM payashca|  

ghRutaM ca siddhaM madhusheShayuktaM raktAnilArtiM praNudet pradehaH||22||  

वाते सरक्ते सघृतं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च|  

नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतं प्रदेहः||२३||

vātē saraktē saghr̥taṁ pradēhō gōdhūmacūrṇaṁ chagalīpayaśca|

natōtpalaṁ candanakuṣṭhayuktaṁ śirōrujāyāṁ saghr̥taṁ pradēhaḥ||23||  

vAte sarakte saghRutaM pradeho godhUmacUrNaM chagalIpayashca|23|  

natotpalaM candanakuShThayuktaM shirorujAyAM saghRutaM pradehaH||23||  

प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च|  

शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च||२४||

prapauṇḍarīkaṁ suradāru kuṣṭhaṁ yaṣṭyāhvamēlā kamalōtpalē ca|  

śirōrujāyāṁ saghr̥taḥ pradēhō lōhairakāpadmakacōrakaiśca||24||  

prapauNDarIkaM suradAru kuShThaM yaShTyAhvamelA kamalotpale ca|  

shirorujAyAM saghRutaH pradeho lohairakApadmakacorakaishca||24||  

रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च|  

जीवन्तिमूलं सघृतं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम्||२५||

rāsnā haridrē naladaṁ śatāhvē dvē dēvadārūṇi sitōpalā ca|  

jīvantimūlaṁ saghr̥taṁ satailamālēpanaṁ pārśvarujāsu kōṣṇam||25||

rAsnA haridre naladaM shatAhve dve devadArUNi sitopalA ca|  

jIvantimUlaM saghRutaM satailamAlepanaM pArshvarujAsu koShNam||25||  

शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्|  

प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः||२६||

śaivālapadmōtpalavētratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamr̥ṇālalōdhram|  

priyaṅgukālēyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghr̥taḥ pradēhaḥ||26||  

shaivAlapadmotpalavetratu~ggaprapauNDarIkANyamRuNAlalodhram|  

priya~ggukAleyakacandanAni nirvApaNaH syAt saghRutaH pradehaH||26||  

सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा|  

यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च||२७||

sitālatāvētasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā|  

yavāsamūlaṁ kuśakāśayōśca nirvāpaṇaḥ syājjalamērakā ca||27||

sitAlatAvetasapadmakAni yaShTyAhvamaindrI nalinAni dUrvA|  

yavAsamUlaM kushakAshayoshca nirvApaNaH syAjjalamerakA ca||27||  

शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना|  

शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः||२८||

śailēyamēlāguruṇī sakuṣṭhē caṇḍā nataṁ tvak suradāru rāsnā|  

śītaṁ nihanyādacirāt pradēhō viṣaṁ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28||  

shaileyamelAguruNI sakuShThe caNDA nataM tvak suradAru rAsnA|  

shItaM nihanyAdacirAt pradeho viShaM shirIShastu sasindhuvAraH||28||  

शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः|  

पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः||२९||

śirīṣalāmajjakahēmalōdhraistvagdōṣasaṁsvēdaharaḥ pragharṣaḥ|  

patrāmbulōdhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradēhaḥ||29||

shirIShalAmajjakahemalodhraistvagdoShasaMsvedaharaH pragharShaH|  

patrAmbulodhrAbhayacandanAni sharIradaurgandhyaharaH pradehaH||29||  

तत्र श्लोकः-  

इहात्रिजः सिद्धतमानुवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः|  

चूर्णप्रदेहान् विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्||३०||

tatra ślōkaḥ-  

ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṁśataṁ siddhamaharṣipūjyaḥ|  

cūrṇapradēhān vividhāmayaghnānāragvadhīyē jagatō hitārtham||30||  

tatra shlokaH-  

ihAtrijaH siddhatamAnuvAca dvAtriMshataM siddhamaharShipUjyaH|  

cUrNapradehAn vividhAmayaghnAnAragvadhIye jagato hitArtham||30||