Charak Samhita

Annapanavidhi Adhyaya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
VisualWikitext
Line 1,277: Line 1,277:


अथशाकवर्गः-   
अथशाकवर्गः-   
पाठाशुषाशटीशाकंवास्तुकंसुनिषण्णाकम्॥८८॥
पाठाशुषाशटीशाकंवास्तुकंसुनिषण्णाकम्॥८८॥


विद्याद्ग्राहित्रिदोषघ्नंभिन्नवर्चस्तुवास्तुकम्।
विद्याद्ग्राहित्रिदोषघ्नंभिन्नवर्चस्तुवास्तुकम्।
त्रिदोषशमनीवृष्याकाकमाचीरसायनी॥८९॥
त्रिदोषशमनीवृष्याकाकमाचीरसायनी॥८९॥


नात्युष्णशीतवीर्याचभेदिनीकुष्ठनाशिनी।
नात्युष्णशीतवीर्याचभेदिनीकुष्ठनाशिनी।
राजक्षवकशाकंतुत्रिदोषशमनंलघु॥९०॥
राजक्षवकशाकंतुत्रिदोषशमनंलघु॥९०॥


ग्राहिशस्तंविशेषेणग्रहण्यर्शोविकारिणाम्।
ग्राहिशस्तंविशेषेणग्रहण्यर्शोविकारिणाम्।
कालशाकंतुकटुकंदीपनंगरशोफजित्॥९१॥
कालशाकंतुकटुकंदीपनंगरशोफजित्॥९१॥


लघूष्णंवातलंरूक्षंकालायं शाकमुच्यते।
लघूष्णंवातलंरूक्षंकालायं शाकमुच्यते।
 
दीपनीचोष्णवीर्याचग्राहिणीकफमारुते॥९२॥
दीपनीचोष्णवीर्याचग्राहिणीकफमारुते॥९२॥


प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरीग्रहण्यर्शोहिताचसा।
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरीग्रहण्यर्शोहिताचसा।
मधुरामधुरापाकेभेदिनीश्लेष्मवर्धनी॥९३॥
मधुरामधुरापाकेभेदिनीश्लेष्मवर्धनी॥९३॥


वृष्यास्निग्धाचशीताचमदघ्नीचाप्युपोदिका।
वृष्यास्निग्धाचशीताचमदघ्नीचाप्युपोदिका।
रूक्षोमदविषघ्नश्चप्रशस्तोरक्तपित्तिनाम्॥९४॥
रूक्षोमदविषघ्नश्चप्रशस्तोरक्तपित्तिनाम्॥९४॥


मधुरोमधुरःपाकेशीतलस्तण्डुलीयकः।
मधुरोमधुरःपाकेशीतलस्तण्डुलीयकः।
मण्डूकपर्णीवेत्राग्रंकुचेलावनतिक्तकम्॥९५॥
मण्डूकपर्णीवेत्राग्रंकुचेलावनतिक्तकम्॥९५॥


कर्कोटकावल्गुजकौपटोलंशकुलादनी
कर्कोटकावल्गुजकौपटोलंशकुलादनी
वृषपुष्पाणिशार्ङ्गेष्टाकेम्बूकंसकठिल्लकम्॥९६॥
वृषपुष्पाणिशार्ङ्गेष्टाकेम्बूकंसकठिल्लकम्॥९६॥


नाडीकलायंगोजिह्वावार्ताकंतिलपर्णिका।
नाडीकलायंगोजिह्वावार्ताकंतिलपर्णिका।
कौलकंकार्कशंनैम्बंशाकंपार्पटकंचयत्॥९७॥
कौलकंकार्कशंनैम्बंशाकंपार्पटकंचयत्॥९७॥


Line 1,309: Line 1,319:


atha śākavargaḥ-  
atha śākavargaḥ-  
pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇākam||88||  
pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇākam||88||  


vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam|  
vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam|  
tridōṣaśamanī vr̥ṣyā kākamācī rasāyanī||89||  
tridōṣaśamanī vr̥ṣyā kākamācī rasāyanī||89||  


nātyuṣṇaśītavīryā ca bhēdinī kuṣṭhanāśinī|  
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhēdinī kuṣṭhanāśinī|  
rājakṣavakaśākaṁ tu tridōṣaśamanaṁ laghu||90||  
rājakṣavakaśākaṁ tu tridōṣaśamanaṁ laghu||90||  


grāhi śastaṁ viśēṣēṇa grahaṇyarśōvikāriṇām|  
grāhi śastaṁ viśēṣēṇa grahaṇyarśōvikāriṇām|  
kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśōphajit||91||  
kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśōphajit||91||  


laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ [1] śākamucyatē|  
laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ [1] śākamucyatē|  
dīpanī cōṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārutē||92||  
dīpanī cōṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārutē||92||  


praśasyatē'mlacāṅgērī grahaṇyarśōhitā ca sā|  
praśasyatē'mlacāṅgērī grahaṇyarśōhitā ca sā|  
madhurā madhurā pākē bhēdinī ślēṣmavardhanī||93||  
madhurā madhurā pākē bhēdinī ślēṣmavardhanī||93||  


vr̥ṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupōdikā|  
vr̥ṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupōdikā|  
rūkṣō madaviṣaghnaśca praśastō raktapittinām||94||  
rūkṣō madaviṣaghnaśca praśastō raktapittinām||94||  


madhurō madhuraḥ pākē śītalastaṇḍulīyakaḥ|  
madhurō madhuraḥ pākē śītalastaṇḍulīyakaḥ|  
maṇḍūkaparṇī vētrāgraṁ kucēlā vanatiktakam||95||  
maṇḍūkaparṇī vētrāgraṁ kucēlā vanatiktakam||95||  


karkōṭakāvalgujakau paṭōlaṁ śakulādanī|  
karkōṭakāvalgujakau paṭōlaṁ śakulādanī|  
vr̥ṣapuṣpāṇi śārṅgēṣṭā kēmbūkaṁ sakaṭhillakam||96||  
vr̥ṣapuṣpāṇi śārṅgēṣṭā kēmbūkaṁ sakaṭhillakam||96||  


nāḍī kalāyaṁ gōjihvā vārtākaṁ tilaparṇikā|  
nāḍī kalāyaṁ gōjihvā vārtākaṁ tilaparṇikā|  
kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat||97||  
kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat||97||  


Line 1,341: Line 1,361:


atha SAkavargaH-   
atha SAkavargaH-   
pAThASuShASaTISAkaM vAstukaM suniShaNNAkam||88||
pAThASuShASaTISAkaM vAstukaM suniShaNNAkam||88||


vidyAdgrAhi tridoShaGnaM Binnavarcastu vAstukam|
vidyAdgrAhi tridoShaGnaM Binnavarcastu vAstukam|
tridoShaSamanI vRuShyA kAkamAcI rasAyanI||89||
tridoShaSamanI vRuShyA kAkamAcI rasAyanI||89||


nAtyuShNaSItavIryA ca BedinI kuShThanASinI|
nAtyuShNaSItavIryA ca BedinI kuShThanASinI|
rAjakShavakaSAkaM tu tridoShaSamanaM laGu||90||
rAjakShavakaSAkaM tu tridoShaSamanaM laGu||90||


grAhi SastaM viSeSheNa grahaNyarSovikAriNAm|
grAhi SastaM viSeSheNa grahaNyarSovikAriNAm|
kAlaSAkaM tu kaTukaM dIpanaM garaSoPajit||91||
kAlaSAkaM tu kaTukaM dIpanaM garaSoPajit||91||


laGUShNaM vAtalaM rUkShaM kAlAyaM  SAkamucyate|
laGUShNaM vAtalaM rUkShaM kAlAyaM  SAkamucyate|
dIpanI coShNavIryA ca grAhiNI kaPamArute||92||
dIpanI coShNavIryA ca grAhiNI kaPamArute||92||


praSasyate&mlacA~ggerI grahaNyarSohitA ca sA|
praSasyate&mlacA~ggerI grahaNyarSohitA ca sA|
madhurA madhurA pAke BedinI SleShmavardhanI||93||
madhurA madhurA pAke BedinI SleShmavardhanI||93||


vRuShyA snigdhA ca SItA ca madaGnI cApyupodikA|
vRuShyA snigdhA ca SItA ca madaGnI cApyupodikA|
rUkSho madaviShaGnaSca praSasto raktapittinAm||94||
rUkSho madaviShaGnaSca praSasto raktapittinAm||94||


madhuro madhuraH pAke SItalastaNDulIyakaH|
madhuro madhuraH pAke SItalastaNDulIyakaH|
maNDUkaparNI vetrAgraM kucelA vanatiktakam||95||
maNDUkaparNI vetrAgraM kucelA vanatiktakam||95||


karkoTakAvalgujakau paTolaM SakulAdanI
karkoTakAvalgujakau paTolaM SakulAdanI
vRuShapuShpANi SAr~ggeShTA kembUkaM sakaThillakam||96||
vRuShapuShpANi SAr~ggeShTA kembUkaM sakaThillakam||96||


nADI kalAyaM gojihvA vArtAkaM tilaparNikA|
nADI kalAyaM gojihvA vArtAkaM tilaparNikA|
kaulakaM kArkaSaM naimbaM SAkaM pArpaTakaM ca yat||97||
kaulakaM kArkaSaM naimbaM SAkaM pArpaTakaM ca yat||97||


Line 1,394: Line 1,424:


आलुकानिचसर्वाणिसपत्राणिकुटिञ्जरम् ।
आलुकानिचसर्वाणिसपत्राणिकुटिञ्जरम् ।
शणशाल्मलिपुष्पाणिकर्बुदारःसुवर्चला॥९९॥
शणशाल्मलिपुष्पाणिकर्बुदारःसुवर्चला॥९९॥


निष्पावःकोविदारश्चपत्तुरश्चुच्चुपर्णिका।
निष्पावःकोविदारश्चपत्तुरश्चुच्चुपर्णिका।
कुमारजीवोलोट्टाकःपालङ्क्यामारिषस्तथा॥१००॥
कुमारजीवोलोट्टाकःपालङ्क्यामारिषस्तथा॥१००॥


कलम्बनालिकासूर्यःकुसुम्भवृकधूमकौ।
कलम्बनालिकासूर्यःकुसुम्भवृकधूमकौ।
लक्ष्मणाचप्रपुन्नाडोनलिनीकाकुठेरकः॥१०१॥
लक्ष्मणाचप्रपुन्नाडोनलिनीकाकुठेरकः॥१०१॥


लोणिकायवशाकंचकूष्माण्डकमवल्गुजम्।
लोणिकायवशाकंचकूष्माण्डकमवल्गुजम्।
यातुकःशालकल्याणीत्रिपर्णीपीलुपर्णिका॥१०२॥
यातुकःशालकल्याणीत्रिपर्णीपीलुपर्णिका॥१०२॥


शाकंगुरुचरूक्षंचप्रायोविष्टभ्यजीर्यति।
शाकंगुरुचरूक्षंचप्रायोविष्टभ्यजीर्यति।
मधुरंशीतवीर्यंचपुरीषस्यचभेदनम्॥१०३॥
मधुरंशीतवीर्यंचपुरीषस्यचभेदनम्॥१०३॥


स्विन्नंनिष्पीडितरसंस्नेहाढ्यंतत्प्रशस्यते।
स्विन्नंनिष्पीडितरसंस्नेहाढ्यंतत्प्रशस्यते।
शणस्यकोविदारस्यकर्बुदारस्यशाल्मलेः॥१०४॥
शणस्यकोविदारस्यकर्बुदारस्यशाल्मलेः॥१०४॥


पुष्पंग्राहिप्रशस्तंचरक्तपित्तेविशेषतः।
पुष्पंग्राहिप्रशस्तंचरक्तपित्तेविशेषतः।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः॥१०५॥
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः॥१०५॥


कषायाःस्तम्भनाःशीताहिताःपित्तातिसारिणाम्।
कषायाःस्तम्भनाःशीताहिताःपित्तातिसारिणाम्।
वायुंवत्सादनीहन्यात्कफंगण्डीरचित्रकौ॥१०६॥
वायुंवत्सादनीहन्यात्कफंगण्डीरचित्रकौ॥१०६॥


श्रेयसीबिल्वपर्णीचबिल्वपत्रंतुवातनुत्।
श्रेयसीबिल्वपर्णीचबिल्वपत्रंतुवातनुत्।
भण्डीशतावरीशाकंबलाजीवन्तिकंचयत्॥१०७॥
भण्डीशतावरीशाकंबलाजीवन्तिकंचयत्॥१०७॥


पर्वण्याःपर्वपुष्प्याश्चवातपित्तहरंस्मृतम्।
पर्वण्याःपर्वपुष्प्याश्चवातपित्तहरंस्मृतम्।
लघुभिन्नशकृत्तिक्तंलाङ्गलक्युरुबूकयोः॥१०८॥
लघुभिन्नशकृत्तिक्तंलाङ्गलक्युरुबूकयोः॥१०८॥


तिलवेतसशाकंचशाकंपञ्चाङ्गुलस्यच।
तिलवेतसशाकंचशाकंपञ्चाङ्गुलस्यच।
वातलंकटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्॥१०९॥
वातलंकटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्॥१०९॥


रूक्षाम्लमुष्णंकौसुम्भंकफघ्नंपित्तवर्धनम्।
रूक्षाम्लमुष्णंकौसुम्भंकफघ्नंपित्तवर्धनम्।
त्रपुसैर्वारुकंस्वादुगुरुविष्टम्भिशीतलम्॥११०॥
त्रपुसैर्वारुकंस्वादुगुरुविष्टम्भिशीतलम्॥११०॥


मुखप्रियंचरूक्षंचमूत्रलंत्रपुसंत्वति।
मुखप्रियंचरूक्षंचमूत्रलंत्रपुसंत्वति।
एर्वारुकंचसम्पक्वंदाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्॥१११॥
एर्वारुकंचसम्पक्वंदाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्॥१११॥


वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणिच।
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणिच।
 
चिर्भटैर्वारुकेतद्वद्वर्चोभेदहितेतुते॥११२॥
चिर्भटैर्वारुकेतद्वद्वर्चोभेदहितेतुते॥११२॥


सक्षारं  पक्वकूष्माण्डंमधुराम्लंतथालघु।
सक्षारं  पक्वकूष्माण्डंमधुराम्लंतथालघु।
सृष्टमूत्रपुरीषंचसर्वदोषनिबर्हणम्॥११३॥
सृष्टमूत्रपुरीषंचसर्वदोषनिबर्हणम्॥११३॥


Line 1,441: Line 1,486:


ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram [3] |  
ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram [3] |  
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||  
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||  


niṣpāvaḥ kōvidāraśca patturaścuccuparṇikā|  
niṣpāvaḥ kōvidāraśca patturaścuccuparṇikā|  
kumārajīvō lōṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||  
kumārajīvō lōṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||  


kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavr̥kadhūmakau|  
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavr̥kadhūmakau|  
lakṣmaṇā ca prapunnāḍō nalinīkā kuṭhērakaḥ||101||  
lakṣmaṇā ca prapunnāḍō nalinīkā kuṭhērakaḥ||101||  


lōṇikā yavaśākaṁ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam|  
lōṇikā yavaśākaṁ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam|  
yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||  
yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||  


śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭabhya jīryati|  
śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭabhya jīryati|  
madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhēdanam||103||  
madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhēdanam||103||  


svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ tat praśasyatē|  
svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ tat praśasyatē|  
śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ||104||  
śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ||104||  


puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapittē viśēṣataḥ|  
puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapittē viśēṣataḥ|  
nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||  
nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||  


kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām|  
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām|
vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau||106||  
vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau||106||  


śrēyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṁ tu vātanut|  
śrēyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṁ tu vātanut|  
bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat||107||  
bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat||107||  


parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smr̥tam|  
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smr̥tam|  
laghu bhinnaśakr̥ttiktaṁ lāṅgalakyurubūkayōḥ||108||  
laghu bhinnaśakr̥ttiktaṁ lāṅgalakyurubūkayōḥ||108||  


tilavētasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca|  
tilavētasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca|  
vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhōmārgapravartanam||109||  
vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhōmārgapravartanam||109||  


rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam|  
rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam|  
trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||  
trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||  


mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tvati|  
mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tvati|  
ērvārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatr̥ṣṇāklamārtinut||111||  
ērvārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatr̥ṣṇāklamārtinut||111||  


varcōbhēdīnyalābūni [4] rūkṣaśītagurūṇi ca|  
varcōbhēdīnyalābūni [4] rūkṣaśītagurūṇi ca|
cirbhaṭairvārukē tadvadvarcōbhēdahitē tu tē||112||  
cirbhaṭairvārukē tadvadvarcōbhēdahitē tu tē||112||  


sakṣāraṁ [5] pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu|  
sakṣāraṁ [5] pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu|  
sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadōṣanibarhaṇam||113||  
sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadōṣanibarhaṇam||113||  


Line 1,488: Line 1,548:


AlukAni ca sarvANi sapatrANi kuTi~jjaram |
AlukAni ca sarvANi sapatrANi kuTi~jjaram |
SaNaSAlmalipuShpANi karbudAraH suvarcalA||99||
SaNaSAlmalipuShpANi karbudAraH suvarcalA||99||


niShpAvaH kovidAraSca patturaScuccuparNikA|
niShpAvaH kovidAraSca patturaScuccuparNikA|
kumArajIvo loTTAkaH pAla~gkyA mAriShastathA||100||
kumArajIvo loTTAkaH pAla~gkyA mAriShastathA||100||


kalambanAlikAsUryaH kusumBavRukadhUmakau|
kalambanAlikAsUryaH kusumBavRukadhUmakau|
lakShmaNA ca prapunnADo nalinIkA kuTherakaH||101||
lakShmaNA ca prapunnADo nalinIkA kuTherakaH||101||


loNikA yavaSAkaM ca kUShmANDakamavalgujam|
loNikA yavaSAkaM ca kUShmANDakamavalgujam|
yAtukaH SAlakalyANI triparNI pIluparNikA||102||
yAtukaH SAlakalyANI triparNI pIluparNikA||102||


SAkaM guru ca rUkShaM ca prAyo viShTaBya jIryati|
SAkaM guru ca rUkShaM ca prAyo viShTaBya jIryati|
madhuraM SItavIryaM ca purIShasya ca Bedanam||103||
madhuraM SItavIryaM ca purIShasya ca Bedanam||103||


svinnaM niShpIDitarasaM snehADhyaM tat praSasyate|
svinnaM niShpIDitarasaM snehADhyaM tat praSasyate|
SaNasya kovidArasya karbudArasya SAlmaleH||104||
SaNasya kovidArasya karbudArasya SAlmaleH||104||


puShpaM grAhi praSastaM ca raktapitte viSeShataH|
puShpaM grAhi praSastaM ca raktapitte viSeShataH|
nyagrodhodumbarASvatthaplakShapadmAdipallavAH||105||
nyagrodhodumbarASvatthaplakShapadmAdipallavAH||105||


kaShAyAH stamBanAH SItA hitAH pittAtisAriNAm|
kaShAyAH stamBanAH SItA hitAH pittAtisAriNAm|
vAyuM vatsAdanI hanyAt kaPaM gaNDIracitrakau||106||
vAyuM vatsAdanI hanyAt kaPaM gaNDIracitrakau||106||


SreyasI bilvaparNI ca bilvapatraM tu vAtanut|
SreyasI bilvaparNI ca bilvapatraM tu vAtanut|
BaNDI SatAvarISAkaM balA jIvantikaM ca yat||107||
BaNDI SatAvarISAkaM balA jIvantikaM ca yat||107||


parvaNyAH parvapuShpyASca vAtapittaharaM smRutam|
parvaNyAH parvapuShpyASca vAtapittaharaM smRutam|
laGu BinnaSakRuttiktaM lA~ggalakyurubUkayoH||108||
laGu BinnaSakRuttiktaM lA~ggalakyurubUkayoH||108||


tilavetasaSAkaM ca SAkaM pa~jcA~ggulasya ca|
tilavetasaSAkaM ca SAkaM pa~jcA~ggulasya ca|
vAtalaM kaTutiktAmlamadhomArgapravartanam||109||
vAtalaM kaTutiktAmlamadhomArgapravartanam||109||


rUkShAmlamuShNaM kausumBaM kaPaGnaM pittavardhanam|
rUkShAmlamuShNaM kausumBaM kaPaGnaM pittavardhanam|
trapusairvArukaM svAdu guru viShTamBi SItalam||110||
trapusairvArukaM svAdu guru viShTamBi SItalam||110||


muKapriyaM ca rUkShaM ca mUtralaM trapusaM tvati|
muKapriyaM ca rUkShaM ca mUtralaM trapusaM tvati|
ervArukaM ca sampakvaM dAhatRuShNAklamArtinut||111||
ervArukaM ca sampakvaM dAhatRuShNAklamArtinut||111||


varcoBedInyalAbUni rUkShaSItagurUNi ca|
varcoBedInyalAbUni rUkShaSItagurUNi ca|
 
cirBaTairvAruke tadvadvarcoBedahite tu te||112||
cirBaTairvAruke tadvadvarcoBedahite tu te||112||


sakShAraM pakvakUShmANDaM madhurAmlaM tathA laGu|
sakShAraM pakvakUShmANDaM madhurAmlaM tathA laGu|
 
sRuShTamUtrapurIShaM ca sarvadoShanibarhaNam||113||
sRuShTamUtrapurIShaM ca sarvadoShanibarhaNam||113||


Line 1,555: Line 1,630:


केलूटंचकदम्बंचनदीमाषकमैन्दुकम्।
केलूटंचकदम्बंचनदीमाषकमैन्दुकम्।
विशदंगुरुशीतंचसमभिष्यन्दिचोच्यते॥११४॥
विशदंगुरुशीतंचसमभिष्यन्दिचोच्यते॥११४॥


उत्पलानिकषायाणिरक्तपित्तहराणिच।
उत्पलानिकषायाणिरक्तपित्तहराणिच।
तथातालप्रलम्बंस्यादुरःक्षतरुजापहम्॥११५॥
तथातालप्रलम्बंस्यादुरःक्षतरुजापहम्॥११५॥


खर्जूरंतालशस्यंचरक्तपित्तक्षयापहम्।
खर्जूरंतालशस्यंचरक्तपित्तक्षयापहम्।
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्॥११६॥
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्॥११६॥


शृङ्गाटकाङ्कलोड्यंचगुरुविष्टम्भिशीतलम्।
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यंचगुरुविष्टम्भिशीतलम्।
कुमुदोत्पलनालास्तुसपुष्पाःसफलाःस्मृताः॥११७॥
कुमुदोत्पलनालास्तुसपुष्पाःसफलाःस्मृताः॥११७॥


शीताःस्वादुकषायास्तुकफमारुतकोपनाः।
शीताःस्वादुकषायास्तुकफमारुतकोपनाः।
कषायमीषद्विष्टम्भिरक्तपित्तहरंस्मृतम्॥११८॥
कषायमीषद्विष्टम्भिरक्तपित्तहरंस्मृतम्॥११८॥


पौष्करंतुभवेद्बीजंमधुरंरसपाकयोः।
पौष्करंतुभवेद्बीजंमधुरंरसपाकयोः।
बल्यःशीतोगुरुःस्निग्धस्तर्पणोबृंहणात्मकः॥११९॥
बल्यःशीतोगुरुःस्निग्धस्तर्पणोबृंहणात्मकः॥११९॥


वातपित्तहरःस्वादुर्वृष्योमुञ्जातकःपरम्।
वातपित्तहरःस्वादुर्वृष्योमुञ्जातकःपरम्।
जीवनोबृंहणोवृष्यःकण्ठ्यःशस्तोरसायने॥१२०॥
जीवनोबृंहणोवृष्यःकण्ठ्यःशस्तोरसायने॥१२०॥


विदारिकन्दोबल्यश्चमूत्रलःस्वादुशीतलः।
विदारिकन्दोबल्यश्चमूत्रलःस्वादुशीतलः।
अम्लिकायाःस्मृतःकन्दोग्रहण्यर्शोहितोलघुः॥१२१॥
अम्लिकायाःस्मृतःकन्दोग्रहण्यर्शोहितोलघुः॥१२१॥


नात्युष्णःकफवातघ्नोग्राहीशस्तोमदात्यये।
नात्युष्णःकफवातघ्नोग्राहीशस्तोमदात्यये।
त्रिदोषंबद्धविण्मूत्रंसार्षपंशाकमुच्यते॥१२२॥
त्रिदोषंबद्धविण्मूत्रंसार्षपंशाकमुच्यते॥१२२॥


(तद्वत्  स्याद्रक्तनालस्यरूक्षमम्लंविशेषतः।)  
(तद्वत्  स्याद्रक्तनालस्यरूक्षमम्लंविशेषतः।)  
तद्वत्पिण्डालुकंविद्यात्कन्दत्वाच्चमुखप्रियम्।
तद्वत्पिण्डालुकंविद्यात्कन्दत्वाच्चमुखप्रियम्।
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तुबह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः॥१२३॥
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तुबह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः॥१२३॥


शीताःपीनसकर्त्र्यश्चमधुरागुर्व्यएवच।
शीताःपीनसकर्त्र्यश्चमधुरागुर्व्यएवच।
चतुर्थःशाकवर्गोऽयंपत्रकन्दफलाश्रयः॥१२४॥
चतुर्थःशाकवर्गोऽयंपत्रकन्दफलाश्रयः॥१२४॥


Line 1,591: Line 1,678:


kēlūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakamaindukam|  
kēlūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakamaindukam|  
viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cōcyatē||114||  
viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cōcyatē||114||  


utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca|  
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca|  
tathā tālapralambaṁ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||  
tathā tālapralambaṁ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||  


kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham|  
kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham|  
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśērukam||116||  
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśērukam||116||  


śr̥ṅgāṭakāṅkalōḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam|  
śr̥ṅgāṭakāṅkalōḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam|  
kumudōtpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smr̥tāḥ||117||  
kumudōtpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smr̥tāḥ||117||  


śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakōpanāḥ|  
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakōpanāḥ|  
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smr̥tam||118||  
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smr̥tam||118||  


pauṣkaraṁ tu bhavēdbījaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|  
pauṣkaraṁ tu bhavēdbījaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|  
balyaḥ śītō guruḥ snigdhastarpaṇō br̥ṁhaṇātmakaḥ||119||  
balyaḥ śītō guruḥ snigdhastarpaṇō br̥ṁhaṇātmakaḥ||119||  


vātapittaharaḥ svādurvr̥ṣyō muñjātakaḥ param|  
vātapittaharaḥ svādurvr̥ṣyō muñjātakaḥ param|  
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śastō rasāyanē||120||  
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śastō rasāyanē||120||  


vidārikandō balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|  
vidārikandō balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|  
amlikāyāḥ smr̥taḥ kandō grahaṇyarśōhitō laghuḥ||121||  
amlikāyāḥ smr̥taḥ kandō grahaṇyarśōhitō laghuḥ||121||  


nātyuṣṇaḥ kaphavātaghnō grāhī śastō madātyayē|  
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghnō grāhī śastō madātyayē|  
tridōṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyatē||122||  
tridōṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyatē||122||  


(tadvat [1] syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśēṣataḥ|)  
(tadvat [1] syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśēṣataḥ|)  
tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam|  
tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam|  
sarpacchatrakavarjyāstu bahvyō'nyāśchatrajātayaḥ||123||  
sarpacchatrakavarjyāstu bahvyō'nyāśchatrajātayaḥ||123||  


śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya ēva ca|  
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya ēva ca|  
caturthaḥ śākavargō'yaṁ patrakandaphalāśrayaḥ||124||  
caturthaḥ śākavargō'yaṁ patrakandaphalāśrayaḥ||124||  
iti śākavargaścaturthaḥ  
iti śākavargaścaturthaḥ  


kelUTaM ca kadambaM ca nadImAShakamaindukam|
kelUTaM ca kadambaM ca nadImAShakamaindukam|
viSadaM guru SItaM ca samaBiShyandi cocyate||114||
viSadaM guru SItaM ca samaBiShyandi cocyate||114||


utpalAni kaShAyANi raktapittaharANi ca|
utpalAni kaShAyANi raktapittaharANi ca|
tathA tAlapralambaM syAduraHkShatarujApaham||115||
tathA tAlapralambaM syAduraHkShatarujApaham||115||


KarjUraM tAlaSasyaM ca raktapittakShayApaham|
KarjUraM tAlaSasyaM ca raktapittakShayApaham|
tarUTabisaSAlUkakrau~jcAdanakaSerukam||116||
tarUTabisaSAlUkakrau~jcAdanakaSerukam||116||


SRu~ggATakA~gkaloDyaM ca guru viShTamBi SItalam|
SRu~ggATakA~gkaloDyaM ca guru viShTamBi SItalam|
kumudotpalanAlAstu sapuShpAH saPalAH smRutAH||117||
kumudotpalanAlAstu sapuShpAH saPalAH smRutAH||117||


SItAH svAdukaShAyAstu kaPamArutakopanAH|
SItAH svAdukaShAyAstu kaPamArutakopanAH|
kaShAyamIShadviShTamBi raktapittaharaM smRutam||118||
kaShAyamIShadviShTamBi raktapittaharaM smRutam||118||


pauShkaraM tu BavedbIjaM madhuraM rasapAkayoH|
pauShkaraM tu BavedbIjaM madhuraM rasapAkayoH|
balyaH SIto guruH snigdhastarpaNo bRuMhaNAtmakaH||119||
balyaH SIto guruH snigdhastarpaNo bRuMhaNAtmakaH||119||


vAtapittaharaH svAdurvRuShyo mu~jjAtakaH param|
vAtapittaharaH svAdurvRuShyo mu~jjAtakaH param|
jIvano bRuMhaNo vRuShyaH kaNThyaH Sasto rasAyane||120||
jIvano bRuMhaNo vRuShyaH kaNThyaH Sasto rasAyane||120||


vidArikando balyaSca mUtralaH svAduSItalaH|
vidArikando balyaSca mUtralaH svAduSItalaH|
amlikAyAH smRutaH kando grahaNyarSohito laGuH||121||
amlikAyAH smRutaH kando grahaNyarSohito laGuH||121||


nAtyuShNaH kaPavAtaGno grAhI Sasto madAtyaye|
nAtyuShNaH kaPavAtaGno grAhI Sasto madAtyaye|
tridoShaM baddhaviNmUtraM sArShapaM SAkamucyate||122||
tridoShaM baddhaviNmUtraM sArShapaM SAkamucyate||122||


(tadvat  syAdraktanAlasya rUkShamamlaM viSeShataH|)  
(tadvat  syAdraktanAlasya rUkShamamlaM viSeShataH|)  
tadvat piNDAlukaM vidyAt kandatvAcca muKapriyam|
tadvat piNDAlukaM vidyAt kandatvAcca muKapriyam|
sarpacCatrakavarjyAstu bahvyo&nyASCatrajAtayaH||123||
sarpacCatrakavarjyAstu bahvyo&nyASCatrajAtayaH||123||


SItAH pInasakartryaSca madhurA gurvya eva ca|
SItAH pInasakartryaSca madhurA gurvya eva ca|
caturthaH SAkavargo&yaM patrakandaPalASrayaH||124||
caturthaH SAkavargo&yaM patrakandaPalASrayaH||124||


Retrieved from "https://www.carakasamhitaonline.com/index.php?title=Annapanavidhi_Adhyaya"