Chhardi Chikitsa: Difference between revisions

यशस्विनं ब्रह्मतपोद्युतिभ्यां ज्वलन्तमग्न्यर्कसमप्रभावम्|  

पुनर्वसुं भूतहिते निविष्टं पप्रच्छ शिष्योऽत्रिजमग्निवेशः||३||  

yaśasvinaṁ brahmatapōdyutibhyāṁ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam|  

punarvasuṁ bhūtahitē niviṣṭaṁ papraccha śiṣyō'trijamagnivēśaḥ||3||

   

yashasvinaM brahmatapodyutibhyAM jvalantamagnyarkasamaprabhAvam|  

punarvasuM bhUtahite niviShTaM papraccha shiShyo~atrijamagniveshaH||3||

याश्छर्दयः पञ्च पुरा त्वयोक्ता रोगाधिकारे भिषजां वरिष्ठ!|  

तासां चिकित्सां सनिदानलिङ्गां यथावदाचक्ष्व नृणां हितार्थम्||४||  

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य प्रीतो भिषक्श्रेष्ठ इदं जगाद|  

याश्छर्दयः पञ्च पुरा मयोक्तास्ता विस्तरेण ब्रुवतो निबोध||५||

tāsāṁ cikitsāṁ sanidānaliṅgāṁ yathāvadācakṣva nr̥ṇāṁ hitārtham||4||  

tadagnivēśasya vacō niśamya prītō bhiṣakśrēṣṭha idaṁ jagāda|  

yāśchardayaḥ pañca purā mayōktāstā vistarēṇa bruvatō nibōdha||5||

yAshchardayaH pa~jca purA tvayoktA rogAdhikAre bhiShajAM variShTha!|  

tAsAM cikitsAM sanidAnali~ggAM yathAvadAcakShva nRuNAM hitArtham||4||

   

tadagniveshasya vaco nishamya prIto bhiShakshreShTha idaM jagAda|  

yAshchardayaH pa~jca purA mayoktAstA vistareNa bruvato nibodha||5||  

==== Classification and premonitory symptoms ====

तासां हृदुत्क्लेशकफप्रसेकौ द्वेषोऽशने चैव हि पूर्वरूपम्||६|  

dōṣaiḥ pr̥thaktriprabhavāścatasrō  dbiṣṭārthayōgādapi pañcamī syāt|

tāsāṁ hr̥dutklēśakaphaprasēkau dvēṣō'śanē caiva hi pūrvarūpam||6||

व्यायामतीक्ष्णौषधशोकरोगभयोपवासाद्यतिकर्शितस्य|  

वायुर्महास्रोतसि  सम्प्रवृद्ध उत्क्लेश्य दोषांस्तत ऊर्ध्वमस्यन्||७||  

आमाशयोत्क्लेशकृतां च मर्म प्रपीडयंश्छर्दिमुदीरयेत्तु|  

हृत्पार्श्वपीडामुखशोषमूर्धनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः||८||  

उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम्|  

कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम्||९||

vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśōkarōgabhayōpavāsādyatikarśitasya|  

āmāśayōtklēśakr̥tāṁ ca marma prapīḍayaṁśchardimudīrayēttu|  

hr̥tpārśvapīḍāmukhaśōṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhēdatōdaiḥ||8||  

udgāraśabdaprabalaṁ saphēnaṁ vicchinnakr̥ṣṇaṁ tanukaṁ kaṣāyam|  

kr̥cchrēṇa cālpaṁ mahatā ca vēgēnārtō'nilācchardayatīha duḥkham||9||

vyAyAmatIkShNauShadhashokarogabhayopavAsAdyatikarshitasya|  

vAyurmahAsrotasi [1] sampravRuddha utkleshya doShAMstata Urdhvamasyan||7||  

AmAshayotkleshakRutAM ca marma prapIDayaMshchardimudIrayettu|  

hRutpArshvapIDAmukhashoShamUrdhanAbhyartikAsasvarabhedatodaiH||8||  

udgArashabdaprabalaM saphenaM vicchinnakRuShNaM tanukaM kaShAyam|  

kRucchreNa cAlpaM mahatA ca vegenArto~anilAcchardayatIha duHkham||9||

अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैरामाशये पित्तमुदीर्णवेगम्|  

रसायनीभिर्विसृतं प्रपीड्य मर्मोर्ध्वमागम्य वमिं करोति||१०||  

मूर्च्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः|  

पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम्||११||

ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśayē pittamudīrṇavēgam|  

rasāyanībhirvisr̥taṁ prapīḍya marmōrdhvamāgamya vamiṁ karōti||10||  

mūrcchāpipāsāmukhaśōṣamūrdhatālvakṣisantāpatamōbhramārtaḥ|  

pītaṁ bhr̥śōṣṇaṁ haritaṁ satiktaṁ dhūmraṁ ca pittēna vamēt sadāham||11||  

ajIrNakaTvamlavidAhyashItairAmAshaye pittamudIrNavegam|  

rasAyanIbhirvisRutaM prapIDya marmordhvamAgamya vamiM karoti||10||  

mUrcchApipAsAmukhashoShamUrdhatAlvakShisantApatamobhramArtaH|  

pItaM bhRushoShNaM haritaM satiktaM dhUmraM ca pittena vamet sadAham||11||  

स्निग्धातिगुर्वामविदाहिभोज्यैः स्वप्नादिभिश्चैव कफोऽतिवृद्धः|  

उरः शिरो मर्म रसायनीश्च सर्वाः समावृत्य वमिं करोति||१२||  

तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः|  

स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु||१३||

snigdhātigurvāmavidāhibhōjyaiḥ svapnādibhiścaiva kaphō'tivr̥ddhaḥ|  

uraḥ śirō marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvr̥tya vamiṁ karōti||12||  

tandrāsyamādhuryakaphaprasēkasantōṣanidrārucigauravārtaḥ|  

snigdhaṁ ghanaṁ svādu kaphādviśuddhaṁ salōmaharṣō'lparujaṁ vamēttu||13||  

snigdhAtigurvAmavidAhibhojyaiH svapnAdibhishcaiva kapho~ativRuddhaH|  

uraH shiro marma rasAyanIshca sarvAH samAvRutya vamiM karoti||12||  

tandrAsyamAdhuryakaphaprasekasantoShanidrArucigauravArtaH|  

snigdhaM ghanaM svAdu kaphAdvishuddhaM salomaharSho~alparujaM vamettu||13||

समश्नतः सर्वरसान् प्रसक्तमामप्रदोषर्तुविपर्ययैश्च|  

सर्वे प्रकोपं युगपत् प्रपन्नाश्छर्दिं त्रिदोषां जनयन्ति दोषाः||१४||  

शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम्|  

छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात्||१५||  

sarvē prakōpaṁ yugapat prapannāśchardiṁ tridōṣāṁ janayanti dōṣāḥ||14||  

śūlāvipākārucidāhatr̥ṣṇāśvāsapramōhaprabalā prasaktam|  

chardistridōṣāllavaṇāmlanīlasāndrōṣṇaraktaṁ vamatāṁ nr̥ṇāṁ syāt||15||  

samashnataH sarvarasAn prasaktamAmapradoShartuviparyayaishca|  

sarve prakopaM yugapat prapannAshchardiM tridoShAM janayanti doShAH||14||  

shUlAvipAkArucidAhatRuShNAshvAsapramohaprabalA prasaktam|  

chardistridoShAllavaNAmlanIlasAndroShNaraktaM vamatAM nRuNAM syAt||15||

Because of constant indulgence in diet consisting of wholesome and unwholesome diet together, having all categories of taste together because of ''ama-dosha'' (ailments caused by improper digestion) and because of seasonal perversions, all the three ''doshas'' get simultaneously aggravated and cause ''sannipatika chhardi''.

#Colic pain, indigestion, anorexia, burning sensation, morbid thirst, dyspnea and fainting spells that are severe and persistent;  

#Vomitus is salty, sour, blue, dense, hot and reddish [14-15]

विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति|  

उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात्||१६||  

विण्मूत्रयोस्तत् समवर्णगन्धं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम्|  

प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति||१७||  

viṭsvēdamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srōtāṁsi saṁrudhya yadōrdhvamēti|  

utsannadōṣasya samācitaṁ taṁ dōṣaṁ samuddhūya narasya kōṣṭhāt||16||  

viṇmūtrayōstat samavarṇagandhaṁ tr̥ṭśvāsahikkārtiyutaṁ prasaktam|  

pracchardayēdduṣṭamihātivēgāttayā'rditaścāśu vināśamēti||17||  

viTsvedamUtrAmbuvahAni vAyuH srotAMsi saMrudhya yadordhvameti|  

utsannadoShasya samAcitaM taM doShaM samuddhUya narasya koShThAt||16||  

viNmUtrayostat samavarNagandhaM tRuTshvAsahikkArtiyutaM prasaktam|  

pracchardayedduShTamihAtivegAttayA~arditashcAshu vinAshameti||17||  

द्विष्टप्रतीपाशुचिपूत्यमेध्यबीभत्सगन्धाशनदर्शनैश्च|  

यच्छर्दयेत्तप्तमना मनोध्नैर्द्विष्टार्थसंयोगभवा मता सा||१८||  

dviṣṭapratīpāśucipūtyamēdhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca|  

yacchardayēttaptamanā manōdhnairdviṣṭārthasaṁyōgabhavā matā sā||18||

dviShTapratIpAshucipUtyamedhyabIbhatsagandhAshanadarshanaishca|  

yacchardayettaptamanA manodhnairdviShTArthasaMyogabhavA matA sA||18||

क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रवृद्धा सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता|  

सचन्द्रिकां तां प्रवदन्त्यसाध्यां साध्यां चिकित्सेदनुपद्रवां च||१९||

kṣīṇasya yā chardiratipravr̥ddhā sōpadravā śōṇitapūyayuktā|  

sacandrikāṁ tāṁ pravadantyasādhyāṁ sādhyāṁ cikitsēdanupadravāṁ ca||19||  

kShINasya yA chardiratipravRuddhA sopadravA shoNitapUyayuktA|  

sacandrikAM tAM pravadantyasAdhyAM sAdhyAM cikitsedanupadravAM ca||19||  

आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वाश्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात्|  

प्राक्कारयेन्मारुतजां विमुच्य संशोधनं वा कफपित्तहारि||२०||  

āmāśayōtklēśabhavā hi sarvāśchardyō matā laṅghanamēva tasmāt|  

prākkārayēnmārutajāṁ vimucya saṁśōdhanaṁ vā kaphapittahāri||20||  

AmAshayotkleshabhavA hi sarvAshchardyo matA la~gghanameva tasmAt|  

prAkkArayenmArutajAM vimucya saMshodhanaM vA kaphapittahAri||20||  

चूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयानां हृद्यानि वा यानि विरेचनानि|  

मद्यैः पयोभिश्च युतानि युक्त्या नयन्त्यधो दोषमुदीर्णमूर्ध्वम्||२१||  

वल्लीफलाद्यैर्वमनं पिबेद्वा यो दुर्बलस्तं शमनैश्चिकित्सेत्|  

रसैर्मनोज्ञैर्लघुभिर्विशुष्कैर्भक्ष्यैः सभोज्यैर्विविधैश्च पानैः||२२||  

cūrṇāni lihyānmadhunā'bhayānāṁ hr̥dyāni vā yāni virēcanāni|  

madyaiḥ payōbhiśca yutāni yuktyā nayantyadhō dōṣamudīrṇamūrdhvam||21||  

vallīphalādyairvamanaṁ pibēdvā yō durbalastaṁ śamanaiścikitsēt|  

rasairmanōjñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhōjyairvividhaiśca pānaiḥ||22||

cUrNAni lihyAnmadhunA~abhayAnAM hRudyAni vA yAni virecanAni|  

madyaiH payobhishca yutAni yuktyA nayantyadho doShamudIrNamUrdhvam||21||  

vallIphalAdyairvamanaM pibedvA yo durbalastaM shamanaishcikitset|  

rasairmanoj~jairlaghubhirvishuShkairbhakShyaiH sabhojyairvividhaishca pAnaiH||22||

सुसंस्कृतास्तित्तिरिबर्हिलावरसा व्यपोहन्त्यनिलप्रवृत्ताम्|

छर्दिं तथा कोलकुलत्थधान्यबिल्वादिमूलाम्लयवैश्च यूषः||२३||

वातात्मिकायां  हृदयद्रवार्तो नरः पिबेत् सैन्धववद्धृतं  तु|

सिद्धं तथा धान्यकनागराभ्यां दध्ना च तोयेन च दाडिमस्य||२४||

व्योषेण युक्तां लवणैस्त्रिभिश्च घृतस्य मात्रामथवा विदध्यात्|

स्निग्धानि हृद्यानि च भोजनानि रसैः सयूषैर्दधिदाडिमाम्लैः||२५||

susaṁskr̥tāstittiribarhilāvarasā vyapōhantyanilapravr̥ttām|  

chardiṁ tathā kōlakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ||23||  

vātātmikāyāṁ [1] hr̥dayadravārtō naraḥ pibēt saindhavavaddhr̥taṁ tu|  

siddhaṁ tathā dhānyakanāgarābhyāṁ dadhnā ca tōyēna ca dāḍimasya||24||  

vyōṣēṇa yuktāṁ lavaṇaistribhiśca ghr̥tasya mātrāmathavā vidadhyāt|  

snigdhāni hr̥dyāni ca bhōjanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ||25||  

SusamskrutAstittiribrhilAvrasA vyapohantyanilapravRuttAm|  

chardiM tathA kolakulatthadhAnyabilvAdimUlAmlayavaishca yUShaH||23||

vAtAtmikAyAM hRudayadravArto naraH pibet saindhavavaddhRutaM tu|

siddhaM tathA dhAnyakanAgarAbhyAM dadhnA ca toyena ca dADimasya||24||

vyoSheNa yuktAM lavaNaistribhishca ghRutasya mAtrAmathavA vidadhyAt|

snigdhAni hRudyAni ca bhojanAni rasaiH sayUShairdadhidADimAmlaiH||25||

पित्तात्मिकायामनुलोमनार्थं द्राक्षाविदारीक्षुरसैस्त्रिवृत् स्यात्|  

कफाशयस्थं त्वतिमात्रवृद्धं पित्तं हरेत् स्वादुभिरूर्ध्वमेव||२६||  

शुद्धाय काले मधुशर्कराभ्यां लाजैश्च मन्थं यदि वाऽपि पेयाम्|  

प्रदापयेन्मुद्गरसेन वाऽपि शाल्योदनं जाङ्गलजै रसैर्वा||२७||  

सितोपलामाक्षिकपिप्पलीभिः कुल्माषलाजायवसक्तुगृञ्जान्|  

खर्जूरमांसान्यथ नारिकेलं द्राक्षामथो वा बदराणि लिह्यात्||२८||  

स्रोतोजलाजोत्पलकोलमज्जचूर्णानि लिह्यान्मधुनाऽभयां च|  

कोलास्थिमज्जाञ्जनमक्षिकाविड्लाजासितामागधिकाकणान् वा||२९||  

द्राक्षारसं वाऽपि पिबेत् सुशीतं मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं जलं वा|  

जम्ब्वाम्रयोः पल्लवजं कषायं पिबेत् सुशीतं मधुसंयुतं वा||३०||  

निशि स्थितं वारि समुद्गकृष्णं सोशीरधान्यं चणकोदकं वा|  

गवेधुकामूलजलं गुडूच्या जलं पिबेदिक्षुरसं पयो वा||३१||  

सेव्यं पिबेत् काञ्चनगैरिकं वा सबालकं तण्डुलधावनेन|  

धात्रीरसेनोत्तमचन्दनं वा तृष्णावमिघ्नानि समाक्षिकाणि||३२||  

कल्कं तथा चन्दनचव्यमांसीद्राक्षोत्तमाबालकगैरिकाणाम्|  

शीताम्बुना गैरिकशालिचूर्णं मूर्वां तथा तण्डुलधावनेन||३३||  

pittātmikāyāmanulōmanārthaṁ drākṣāvidārīkṣurasaistrivr̥t syāt|  

kaphāśayasthaṁ tvatimātravr̥ddhaṁ pittaṁ harēt svādubhirūrdhvamēva||26||  

śuddhāya kālē madhuśarkarābhyāṁ lājaiśca manthaṁ yadi vā'pi pēyām|  

pradāpayēnmudgarasēna vā'pi śālyōdanaṁ jāṅgalajai rasairvā||27||  

sitōpalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugr̥ñjān|  

kharjūramāṁsānyatha nārikēlaṁ drākṣāmathō vā badarāṇi lihyāt||28||  

srōtōjalājōtpalakōlamajjacūrṇāni lihyānmadhunā'bhayāṁ ca|  

kōlāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā||29||  

drākṣārasaṁ vā'pi pibēt suśītaṁ mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavaṁ jalaṁ vā|  

jambvāmrayōḥ pallavajaṁ kaṣāyaṁ pibēt suśītaṁ madhusaṁyutaṁ vā||30||  

niśi sthitaṁ vāri samudgakr̥ṣṇaṁ sōśīradhānyaṁ caṇakōdakaṁ vā|  

gavēdhukāmūlajalaṁ guḍūcyā jalaṁ pibēdikṣurasaṁ payō vā||31||  

sēvyaṁ pibēt kāñcanagairikaṁ vā sabālakaṁ taṇḍuladhāvanēna|  

dhātrīrasēnōttamacandanaṁ vā tr̥ṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi||32||  

kalkaṁ tathā candanacavyamāṁsīdrākṣōttamābālakagairikāṇām|  

śītāmbunā gairikaśālicūrṇaṁ mūrvāṁ tathā taṇḍuladhāvanēna||33||  

pittAtmikAyAmanulomanArthaM drAkShAvidArIkShurasaistrivRut syAt|  

kaphAshayasthaM tvatimAtravRuddhaM pittaM haret svAdubhirUrdhvameva||26||  

shuddhAya kAle madhusharkarAbhyAM lAjaishca manthaM yadi vA~api peyAm|  

pradApayenmudgarasena vA~api shAlyodanaM jA~ggalajai rasairvA||27||  

sitopalAmAkShikapippalIbhiH kulmAShalAjAyavasaktugRu~jjAn|  

kharjUramAMsAnyatha nArikelaM drAkShAmatho vA badarANi lihyAt||28||  

srotojalAjotpalakolamajjacUrNAni lihyAnmadhunA~abhayAM ca|  

kolAsthimajjA~jjanamakShikAviDlAjAsitAmAgadhikAkaNAn vA||29||  

drAkShArasaM vA~api pibet sushItaM mRudbhRuShTaloShTaprabhavaM jalaM vA|  

jambvAmrayoH pallavajaM kaShAyaM pibet sushItaM madhusaMyutaM vA||30||  

nishi sthitaM vAri samudgakRuShNaM soshIradhAnyaM caNakodakaM vA|  

gavedhukAmUlajalaM guDUcyA jalaM pibedikShurasaM payo vA||31||  

sevyaM pibet kA~jcanagairikaM vA sabAlakaM taNDuladhAvanena|  

dhAtrIrasenottamacandanaM vA tRuShNAvamighnAni samAkShikANi||32||  

kalkaM tathA candanacavyamAMsIdrAkShottamAbAlakagairikANAm|  

shItAmbunA gairikashAlicUrNaM mUrvAM tathA taNDuladhAvanena||33||

कफात्मिकायां वमनं प्रशस्तं सपिप्पलीसर्षपनिम्बतोयैः|  

पिण्डीतकैः सैन्धवसम्प्रयुक्तैर्वम्यां कफामाशयशोधनार्थम्||३४||  

गोधूमशालीन् सयवान् पुराणान् यूषैः पटोलामृतचित्रकाणाम्|  

व्योषस्य निम्बस्य च तक्रसिद्धैर्यूषैः फलाम्लैः कटुभिस्तथाऽद्यात्||३५||  

रसांश्च शूल्यानि च जाङ्गलानां मांसानि जीर्णान्मधुसीध्वरिष्टान्|  

रागांस्तथा षाडवपानकानि द्राक्षाकपित्थैः फलपूरकैश्च||३६||